Şizofreniya

XBT-10F20	Şizofreniya
DSM-5-TRF20.9	Şizofreniya

1. Tərif və nozologiya

Şizofreniya — düşüncə, qavrayış, affekt və davranışın əhəmiyyətli dərəcədə pozulması ilə müşayiət olunan, ən azı bir ay davam edən aktiv fazanın simptomları və qayda olaraq xronik gedişlə xarakterizə edilən psixotik pozuntudur. XBT-11 təsnifatında 6A20 kodu ilə «Şizofreniya və digər ilkin psixotik pozuntular» (6A20–6A2Z) blokunda yerləşir.

Nozoloji baxımdan ilkin psixotik pozuntu — yəni psixotik simptomlar başqa tibbi vəziyyət, maddə təsiri və ya affektiv pozuntu ilə tam izah edilmir. Şizoaffektiv pozuntu (6A21), şizotipik pozuntu (6A22), kəskin və keçici psixotik pozuntu (6A23) və sayıqlama pozuntusu (6A24) ondan ayrı kodlanır.

2. Tarixçə

Müasir şizofreniya konsepsiyası dörd əsas mərhələdən keçmişdir:

• Krepelin (1899) — «dementia praecox» (erkən demensiya) — gənc yaşda başlayan, davamlı koqnitiv enmə ilə xarakterizə olunan pozuntu kimi.
• Bleyler (1911) — «şizofreniyalar» termini («yarılmış ağıl» mənasında, lakin «ikili şəxsiyyət» mənasında deyil); «4A» simptom qrupu (assosiasiya pozulması, affekt, ambivalentlik, autizm) əsas götürülmüşdür.
• Schneider K. (1959) — «1-ci dərəcəli simptomlar» (səs-düşüncə, şərh edici hallüsinasiyalar, fikir oğurluğu, nəzarət hissi) diaqnostik prioritet kimi qəbul edilmişdir; DSM-III və XBT-10-da bu yanaşma əks olunmuşdur.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 (2019) — alt-tiplər (paranoid, hebefrenik, katatonik, sadə) ləğv edilmişdir (klinik faydalılığı sübut olunmamışdır, gediş zamanı dəyişkəndir); Şnayderin 1-ci dərəcəli simptomları digər simptomlarla bərabər statusa salınmışdır; XBT-11-də əlavə olaraq ölçülü yanaşma tətbiq edilmişdir — 6A25 simptom domenləri (pozitiv, neqativ, depressiv, manik, psixomotor, koqnitiv) və 6A20.x gediş kvalifikatorları.

XBT-10 (F20) ilə müqayisədə əsas dəyişikliklər: alt-tiplərin ləğvi, Şnayder simptomlarının xüsusi statusunun ləğvi, 1 aylıq müddət şərtinin saxlanılması, lakin DSM-5-TR-dəki 6 aylıq tələbdən fərqli olaraq, ümumi xəstəlik müddəti tələbinin olmaması.

3. Epidemiologiya

Yayılma və insidens

• Ömürlük yayılma: 0,3–0,7% (Saha S. və b. PLoS Med 2005, sistemli icmal, 188 tədqiqat, 46 ölkə).
• İllik insidens: 15,2 / 100 000 (McGrath J.J. və b. BMC Med 2004 meta-analiz).
• Coğrafi və mədəni dəyişkənlik mövcuddur, lakin əsas insidens göstəricisi müəyyən diapazonda qalır.

Cins və yaş

• Kişi: qadın nisbəti təxminən 1,4:1; kişilərdə başlanğıc yaşı 18–25, qadınlarda 25–35 (Aleman A. və b. Arch Gen Psychiatry 2003).
• Qadınlarda menopauzadan sonra ikinci insidens zirvəsi müşahidə olunur (estrogenin neyroprotektiv təsirinin azalması ilə əlaqələndirilir).
• Uşaqlıq dövründə başlanğıc nadirdir (bütün hadisələrin <1%-i), 50 yaşdan sonra isə ilkin diaqnoz çox seyrək qoyulur.

Komorbidlik və mortalitet

• Maddə istifadəsi pozuntusu — komorbid təxminən 50% (xüsusilə tütün, kannabis, alkoqol).
• Depressiya gediş ərzində komorbidlik kimi 25–80% hallarda müşahidə olunur.
• İntihar: ömürlük risk təxminən 5–10% (Hor K., Taylor M. J Psychopharmacol 2010); ən yüksək risk ilk 5 il ərzindədir.
• Ümumi mortalitet: əhali (populyasiya) ilə müqayisədə 2–4 dəfə yüksək (Olfson: SMR 3,7); gözlənilən ömür təxminən 10–20 il qısadır (Hjorthøj C. və b. Lancet Psychiatry 2017 — 14,5 il; Laursen T.M. və b. Annu Rev Clin Psychol 2014) — əsasən kardiovaskulyar xəstəliklər, metabolik sindrom, tütün istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

4.1 Genetik amillər

İrsilik 60–80% (Sullivan P.F. və b. Arch Gen Psychiatry 2003, əkiz meta-analizi). Monoziqot əkizlərdə konkordans təxminən 50%, diziqotda təxminən 15%, ümumi əhali riski təxminən 1%. Bir valideyndə şizofreniya — uşaqda risk təxminən 10%; hər iki valideyndə — təxminən 40%.

Poliqen təbiət: genom boyu assosiasiya tədqiqatları (GWAS) 200+ risk lokusu aşkar etmişdir (Trubetskoy V. və b. Nature 2022, n>76 000 pasiyent (hal)). Tək gen «şizofreniya geni» yoxdur — risk yüzlərlə kiçik təsirli variant və nadir nüsxə sayı variantları (CNV) — 22q11.2 delesiyası (təxminən 25 dəfə artmış risk), 16p11.2, NRXN1 delesiyaları.

4.2 Neyroinkişaf modeli

Şizofreniya — neyroinkişaf pozuntusu kimi qəbul edilir (Weinberger D.R. Arch Gen Psychiatry 1987; Murray R.M., Lewis S.W. BMJ 1987). Erkən beyin inkişafındakı pozulma (intrauterin və erkən postnatal) gənc yaşda klinik təzahürə gətirib çıxarır. Sübutlar:

• Premorbid koqnitiv çatışmazlıq və motor gecikmələr — uşaqlıqdan sənədləşdirilmişdir.
• Sinaptik budanma (pubertat dövründə) həddindən artıq güclənir — kortikal boz maddə kütləsinin azalması.
• İlk epizodda artıq beynin struktur dəyişiklikləri qeydə alınır (vasitəçi deyil — göstəricidir).

4.3 Mühit risk amilləri

• Obstetrik fəsadlar — hipoksiya, infeksiya, dölün inkişafının geriliyi (Cannon M. və b. Am J Psychiatry 2002 meta-analiz, OR təxminən 2).
• Ananın hamiləliyi dövründə keçirilən virus infeksiyaları (qrip, herpes) — riski 2–7 dəfə artırır (Brown A.S. Schizophr Bull 2006).
• Yetkinlik dövründə kannabis istifadəsi — psixoz riskini 2–3 dəfə artırır, xüsusilə erkən yaşda və yüksək THC dozasında (Marconi A. və b. Schizophr Bull 2016 meta-analiz).
• Şəhər mühitində böyümə, miqrasiya, sosial izolyasiya, uşaqlıq travması orta dərəcəli risk artımı ilə əlaqələndirilir (van Os J. və b. Nature 2010 icmal).
• Ata yaşının 45-dən yuxarı olması yeni mutasiya riski ilə əlaqəlidir (Malaspina D. Arch Gen Psychiatry 2001).

4.4 Neyrobioloji mexanizmlər

• Dopamin hipotezi (yenilənmiş): mezolimbik dopamin hiperaktivliyi pozitiv simptomlara səbəb olur; mezokortikal hipoaktivlik isə neqativ və koqnitiv simptomlara (Howes O.D., Kapur S. Schizophr Bull 2009).
• Qlutamat NMDA hipofunksiyası: ketamin və PCP NMDA blokadası ilə şizofreniyabənzər simptomlar yaradır; bu, qlutamat sistemini ikinci əsas mexanizm kimi önə çıxarır (Olney J.W., Farber N.B. Arch Gen Psychiatry 1995).
• Qamma-aminobutirik turşu (GABA) ilə işləyən interneyronlar: parvalbumin-müsbət interneyronların disfunksiyası prefrontal qabıqda işlək yaddaş pozuntusuna gətirib çıxarır.
• Struktur dəyişikliklər: kortikal boz maddə həcminin azalması (xüsusilə prefrontal və yuxarı temporal qabıq), ventrikül genişlənməsi, hipokamp həcminin azalması (Haijma S.V. və b. Schizophr Bull 2013, meta-analiz n>18 000).
• İltihab nəzəriyyəsi: CRP, IL-6 yüksəkliyi və mikroglia aktivasiyası ilkin epizodlarda sənədləşdirilmişdir (Khandaker G.M. və b. Lancet Psychiatry 2015).

5. Klinik təzahürlər

Simptom sahələri (XBT-11 / 6A25)

Pozitiv simptomlar

Sayıqlama (təqib, münasibət, böyüklük, nəzarət), hallüsinasiyalar (ən tipik eşitmə — şərh xarakterli səslər və ya dialoq), düşüncə formal pozuntusu (dezorqanizə olunmuş nitq, neologizmlər, «söz salatı»), kobud dezorqanizə olunmuş davranış.

Neqativ simptomlar

Affektiv yastılıq, avolisiya (motivasiyanın itməsi), aloqiya (nitqin yoxsullaşması), anhedoniya, sosial geri çəkilmə. Funksional pozulmanın əsas amilidir; farmakoterapiyaya zəif cavab verir.

Koqnitiv simptomlar

İşlək yaddaş, diqqət, icra funksiyası, semantik və epizodik yaddaş pozulmaları. Pasiyentlərin 75–85%-ində mövcuddur (Heinrichs R.W., Zakzanis K.K. Neuropsychology 1998 meta-analiz).

Depressiv və manik simptomlar

Affektiv epizodlar şizofreniya gedişində geniş yayılmışdır; affektiv epizod psixotik simptomları izah etmirsə — şizofreniya diaqnozu qalır.

Psixomotor simptomlar

Katatonik komponentlər (mutizm, neqativizm, mumvari elastiklik, stereotipiya), ajitasiya, ləngimə.

Xəstəliyin mərhələləri

1. Premorbid faza — uşaqlıqdan başlayan diskret koqnitiv və sosial çatışmazlıq (klinik şizofreniya hələ yoxdur).
2. Prodromal faza — aylar–illər; sosial geri çəkilmə, qəribə təcrübələr, depressiv əlamətlər, subklinik psixotik simptomlar.
3. Kəskin (ilk) psixotik epizod — açıq pozitiv simptomlar; orta başlanğıc yaşı 18–25 (kişilərdə).
4. Stabilizasiya və residual fazalar — qalıq simptomlar, funksional məhdudiyyət, residiv epizodlar.

«1/3 prinsipi» (Hegarty J.D. və b. Am J Psychiatry 1994 icmal)

• Təxminən 1/3 pasiyent — yaxşı funksional bərpa.
• Təxminən 1/3 — qalıq simptomlar, qismən funksional bərpa.
• Təxminən 1/3 — ağır xronik gediş, davamlı dəstək tələbi.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR, XBT-11, NICE CG178 konsensusu)

A. Aktiv fazanın simptomları — aşağıdakılardan ən azı 2-si ≥ 1 ay davam etmiş olmalıdır; ən azı biri (1)–(3)-dən seçilməlidir:

1. Sayıqlama
2. Hallüsinasiyalar
3. Düşüncə formal pozuntusu / dezorqanizə nitq
4. Kobud dezorqanizə və ya katatonik davranış
5. Neqativ simptomlar (affektiv yastılıq, avolisiya, aloqiya)

B. Funksional pozulma — iş, münasibət və ya özünə baxım sahələrinin birində və ya bir neçəsində əhəmiyyətli azalma.

C. İstisnalar — psixoaktiv maddə təsiri və üzvi səbəb (toksikoloji skrininq, beyin görüntüləməsi, laboratoriya müayinələri) istisna edilməlidir.

D. Affektiv differensiasiya — affektiv epizod psixotik simptomları tam izah etmir (şizoaffektiv pozuntu və ya psixotik xüsusiyyətləri olan affektiv pozuntu kənara qoyulur).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR (F20.9) əlavə tələbi: ümumi xəstəlik müddəti ≥ 6 ay (1 ay aktiv simptomlar, prodromal və ya qalıq simptomlar). Autizm spektri və ya nitq pozuntusu fonunda — şizofreniya yalnız aydın sayıqlama və ya hallüsinasiya əlavə olaraq mövcud olduqda kodlanır.
• XBT-11 (6A20) fərqi: ≥ 1 ay aktiv simptom kifayətdir, ümumi 6 aylıq tələb yoxdur. Alt-tiplər ləğv edilmişdir; əvəzində 6A25 simptom domenləri və 6A20.x gediş kvalifikatorları (.0 ilk epizod, .1 çoxsaylı epizodlar, .2 davamlı, .Z dəqiqləşdirilməmiş; 5-ci simvol: 0 simptomatik, 1 qismən, 2 tam remissiya) kodlanır.
• NICE CG178 praktika tələbi: diaqnoz klinikdir, lakin strukturlaşdırılmış müsahibə və şiddət şkalası ilə dəstəklənə bilər (NICE bunu tələb etmir); ilk epizodda EKQ və metabolik ilkin göstəricilər (qlükoza, HbA1c, lipid, prolaktin) məcburidir, beyin MRT — göstəriş olduqda.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (pasiyent + ən azı bir məlumatlı qohum).
2. Strukturlaşdırılmış diaqnostik müsahibə (SCID-5 və ya MINI).
3. Şiddət qiymətləndirməsi (PANSS və ya BPRS ilkin qiyməti).
4. Cismani və neyroloji müayinə.
5. Toksikoloji skrininq (sidik) və maddə istifadəsi tarixçəsi.
6. Mütləq laborator (aşağıda § 7.2).
7. Beyin MRT (ilk epizodda).
8. Differensial diaqnostika (§ 6.4).
9. Komorbidlik və intihar riskinin qiymətləndirilməsi (Kolumbiya İntihar Şiddəti Şkalası (C-SSRS)).
10. Funksional səviyyə qiymətləndirməsi (GAF və ya PSP).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

7.1 Klinik müsahibə və şkalalar

• Strukturlaşdırılmış müsahibə: SCID-5 (DSM-5 üçün), MINI (qısa, klinik praktikada əlçatan).
• Şiddət (qızıl standart): PANSS (30 göstərici, 7 ballıq şkala), BPRS (18 göstərici), SANS/SAPS (neqativ və pozitiv simptomlar ayrı-ayrı), CGI-S.
• Funksional səviyyə: GAF (DSM-IV), Şəxsi və sosial fəaliyyət şkalası (PSP).
• İntihar riski: Kolumbiya İntihar Şiddəti Şkalası (C-SSRS).
• Koqnitiv qiymətləndirmə: MATRICS koqnitiv batareyası (MCCB) — araşdırma və ixtisaslaşdırılmış klinikalarda.

7.2 Laborator müayinələr

İlk epizodda mütləq: tam qan analizi, qaraciyər və böyrək funksiyası, acqarnı qlükoza və HbA1c, lipid profili, TSH və T4, vitamin B12 və folat, toksikoloji skrininq (kannabis, amfetamin, opioid, kokain, fensiklidin (PCP), ekstazi (MDMA)), HIV və sifilis serologiyası, hamiləlik testi (qadınlarda), prolaktin ilkin qiyməti.

Selektiv (klinik şübhə əsasında): EEQ (epileptik tutmaları və ya deliriumu istisna etmək üçün), anti-NMDA-R antikorları (BOM — beyin onurğa mayesi), seruloplazmin və 24 saatlıq sidikdə mis (Wilson xəstəliyi şübhəsi), homosistein (üzvi səbəb şübhəsi).

7.3 İnstrumental müayinələr

• Beyin MRT (T1, T2, FLAIR) — ilk epizodda məqsədəuyğundur (NICE: göstəriş olduqda).
• EKQ — antipsixotik müalicəyə başlamazdan əvvəl (QTc ilkin qiyməti).
• Beyin KT — MRT əlçatan olmadıqda.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG178, APA 2021, WFSBP 2015, Maudsley 14e konsensusu)

1. Multimodal yanaşma — farmakoterapiya + psixososial müdaxilə + sistemli dəstək. Tək farmakoterapiya funksional bərpa üçün kifayət deyil.
2. Pasiyentlə birgə qərar (ing. shared decision making) — preparat, doza və yan təsir profili müzakirə edilir; müalicəyə riayət bu mərhələdən başlayır.
3. İlk epizodda atipik antipsixotik üstün — aşağı dozada, tədricən titrasiya. İlk epizodda standart dozanın aşağı yarısı kifayət ola bilər.
4. Effekt qiymətləndirməsi — 2–4 həftə qismən cavab, 4–6 həftə adekvat dozada tam cavab gözlənilir. Cavab yoxdursa — preparat dəyişdirilir.
5. Monoterapiya — antipsixotik polipraqmaziya yan təsir yükünü artırır, effekt sübutu zəifdir; klozapinə ikinci antipsixotikin əlavə edilməsi istisna təşkil edə bilər.
6. Müalicə-rezistent şizofreniya (TRS) — iki müxtəlif antipsixotikə adekvat doza və müddətdə (hər biri ən azı 6 həftə, zəif cavabda 8 həftəyə qədər) cavabsızlıq — klozapin başlanır.
7. Dəstəkləyici müalicə — ilk epizoddan sonra ən azı 1–2 il, çoxsaylı epizoddan sonra uzunmüddətli/ömürlük. Antipsixotikin kəsilməsi residiv riskini kəskin artırır: bir il ərzində residiv davamlı antipsixotik qəbulunda 27%, kəsmə və ya plasebo halında 64% (Leucht S. və b. Lancet 2012, 65 tədqiqat, n=6493; RR 0,40).
8. Psixososial müdaxilə — KDTp və ailə müdaxiləsi bütün pasiyentlərə təklif edilməlidir (NICE CG178 — güclü tövsiyə).
9. Sistemli monitorinq — metabolik göstəricilər, EKPS, prolaktin, elektrokardioqramma (EKQ).
10. LAI (uzunmüddətli təsirli inyeksiya) — müalicəyə riayət problemində və ya pasiyent seçimi ilə; ilk epizoddan sonra residiv profilaktikasında daha yaxşı nəticə (Tiihonen J. və b. JAMA Psychiatry 2017).

8.2 Farmakoterapiya — birinci sıra antipsixotiklər

Hər preparat üçün mexanizm, doza, sübut və yan təsir profili.

Tipik (I nəsil) antipsixotiklər — haloperidol 5–20 mq/gün, xlorpromazin 200–800 mq/gün, flupentiksol 6–18 mq/gün, zuklopentiksol 25–150 mq/gün. Pozitiv simptomlarda effektivdir, lakin EKPS və tardiv diskineziya riski yüksək, neqativ simptomlara təsiri zəifdir; atipik antipsixotik əlçatan olduqda tipik preparatlar üstün sayılmır.

Mexanizm üzərinə qeyd: bütün antipsixotiklərin əsas mexanizmi mezolimbik D2 reseptor antaqonizmidir (atipiklərdə əlavə 5-HT2A antaqonizmi — neqativ simptomlara və EKPS azaldılmasına töhfə verir). 60–80% D2 reseptor tutulması terapevtik diapazondur; > 80% EKPS riski artır; < 60% effekt yetərsizdir (Kapur S., Mamo D. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry 2003).

8.3 Müalicə-rezistent şizofreniya və klozapin

Klozapin — müalicəyə rezistent şizofreniyada (TRS) sübuta əsaslanan yeganə üstün preparatdır (Kane J. və b. Arch Gen Psychiatry 1988 ilkin RKİ; Siskind D. və b. Br J Psychiatry 2016 meta-analiz). TRS pasiyentlərinin 30–60%-i klozapinə cavab verir.

Niyə üstündür: D2 işğalı aşağı (40–60%), lakin müxtəlif reseptorlara (D4, 5-HT2A, M1, α1) güclü təsir; daha az EKPS, neqativ simptomlarda daha yaxşı effekt; intiharı azaltma (FDA göstərişi).

Başlanma protokolu: 12,5 mq başlanğıc; tədricən 200–450 mq/günə artır (max 900 mq/gün). Tam qan + leykosit formulu — həftəlik ilk 18 həftə, sonra 2 həftədə bir 1 ilə qədər, sonra aylıq. ANC ≥ 2,0 × 10⁹/L — yaşıl zona (müalicə davam edir); 1,5–2,0 × 10⁹/L — xəbərdarlıq zonası, həftədə 2 dəfə nəzarət; < 1,5 × 10⁹/L — qırmızı zona, klozapin dərhal dayandırılır (Böyük Britaniya SmPC sxemi; bax: Əlavə A.1). Xoşxassəli etnik neytropeniyada hədlər 0,5 × 10⁹/L aşağıdır.

Klozapinin yan təsirləri və onların idarə edilməsi:

• Aqranulositoz (təxminən 0,8%, mortalitet 5%) — qan formulu monitorinqi.
• Miokardit — xüsusilə ilk 4 həftədə; troponin, EKQ.
• Konstipasiya — ileus və perforasiya riski; profilaktik laksativ.
• Hipersalivasiya, sedasiya — dozaya uyğunlaşır.
• Tutmalar — > 600 mq/gün dozada risk artır; EEQ yoxlaması.
• Metabolik sindrom — yüksək; mütəmadi monitorinq.

Klozapinin kəsilməsi — vacib klinik məqam: birdən-birə kəsmə rikoşet psixozu (orijinal simptomlardan ağır), xolinergik rikoşet (ürəkbulanma, qusma, ishal) və adrenergik rikoşet (ajitasiya, yuxusuzluq) yaradır. Aqranulositozda klozapin dərhal kəsilir — pasiyent stasionarda aqranulositoz riski az olan digər antipsixotikə keçirilir. Plan üzrə kəsmədə — hər 1–2 həftədə dozanın 10–25% azaldılması.

8.4 LAI (uzunmüddətli təsirli inyeksiya) variantları

8.5 Kəskin psixomotor oyanıqlığın idarə edilməsi

• Oral (üstün): lorazepam 1–2 mq + olanzapin 5–10 mq ağızda dağılan tablet və ya risperidon 1–2 mq oral məhlul.
• Əzələdaxili: olanzapin im 10 mq və ya aripiprazol im 9,75 mq və ya haloperidol 5 mq + lorazepam 2 mq im (klassik).
• Diqqət: olanzapin im + benzodiazepin parenteral — respirator depressiya riski; eyni vaxtda istifadə edilməməlidir.

8.6 Yan təsirlərin idarəsi

Ekstrapiramidal simptomlar (EKPS):

Metabolik yan təsir: çəki, bel ölçüsü, qan təzyiqi — aylıq ilk 6 ay, sonra 6 aylıq; ac qlükoza, HbA1c, lipid — başlanğıc, 12 həftə, sonra ildə bir. Müdaxilə: pəhriz və fiziki fəaliyyət konsultasiyası, metformin (artıq çəkidə), antipsixotikin metabolik neytral preparata dəyişdirilməsi (aripiprazol, lurasidon).

Hiperprolaktinemiya: risperidon, paliperidon, amisulprid, tipiklər; aşağı risk — aripiprazol, kvetiapin, klozapin. Simptomlu hallarda (qalaktoreya, amenoreya, cinsi disfunksiya, osteoporoz) — preparatı dəyişdir.

Antipsixotik malign sindrom (AMS) — təcili tibbi vəziyyət (mortalitet 10%-ə qədər): klinik tetrada — hipertermiya, əzələ rigidliyi, şüur dəyişikliyi, avtonom qeyri-sabitlik. Laborator: CPK > 1000, leykositoz, mioqlobinuriya. Müdaxilə: antipsixotikin dərhal kəsilməsi, intensiv terapiya dəstəyi, dantrolen, bromokriptin, lazımdırsa EKT.

8.7 Xüsusi vəziyyətlər

• Hamiləlik: antipsixotikin tam kəsilməsi residiv riskini artırır. Sinif olaraq antipsixotiklər anadangəlmə qüsur riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırmır (Huybrechts K.F. və b. JAMA Psychiatry 2016, 1,3 mln hamiləlik); mümkün istisna — risperidon; bu siqnal təsdiq olunmamışdır və əlavə tədqiqat tələb edir. Seçim fərdidir: effekt verən preparat adətən davam etdirilir.
• Yaşlılar: EKPS, ortostatik hipotenziya, antikolinergik təsirə həssaslıq; aşağı doza, kvetiapin və ya risperidon üstün; Beers meyarlarına nəzər salın.
• Komorbid psixoaktiv maddə istifadəsi: tütündən imtina dəstəyi, kannabisin kəsilməsi, alkoqol asılılığı paralel müalicə edilir (naltrekson 50 mq/gün, akamprosat 1998 mq/gün).

8.8 Müalicə metodikaları

1. Psixoz üçün koqnitiv-davranış terapiyası (KDTp / CBTp — ing. Cognitive Behavioural Therapy for psychosis) — Psixotik simptomları «düşüncə–emosiya–davranış» formulasiyası daxilində yenidən qiymətləndirmə; pasiyent hallüsinasiyaları və sayıqlamaları reallıq sınaqları, davranış eksperimentləri və alternativ izah axtarışı ilə hədəfləyir. Standart kurs — 16+ fərdi seans, 6–12 ay. Effekt: pozitiv simptomlarda kiçik-orta effekt (NICE CG178, orta keyfiyyətli sübut), funksional səviyyədə təkmilləşmə (Wykes T. və b. Schizophr Bull 2008, n=2284 meta-analiz; NICE CG178 § 1.3.7.1).
2. Ailə Müdaxiləsi (ing. Family Intervention) — Yüksək emosional ekspressiya (EE) olan ailələrdə psixoedukasiya, ünsiyyət təlimi və problem-həll. Pasiyent + ən azı bir ailə üzvü, 10+ seans, 3–12 ay. Effekt: residiv riskini təxminən 20% azaldır, hospitalizasiyanı azaldır (Pharoah F. və b. Cochrane Database Syst Rev 2010;(12):CD000088, n>3500). NICE CG178 § 1.3.7.2.
3. Koqnitiv Remediasiya (ing. Cognitive Remediation) — Kompüter və ya təlimçi-əsaslı strukturlaşdırılmış koqnitiv məşqlər — diqqət, işlək yaddaş, icra funksiyası, sosial koqnisiya. 20–40 seans, həftədə 2–3 dəfə. Effekt: koqnitiv göstəricilərdə kiçik-orta artım, funksional səviyyəyə yalnız psixososial reabilitasiya ilə birgə tətbiq edildikdə keçir (Wykes T., Huddy V., Cellard C., McGurk S.R., Czobor P. Am J Psychiatry 2011;168(5):472–485, meta-analiz n=2104).
4. Dəstəkli Məşğulluq (ing. Supported Employment) / Fərdi Yerləşdirmə və Dəstək (ing. IPS — Individual Placement and Support) — Real iş yerlərində birbaşa dəstəkli işə cəlb olunma — «place-then-train» prinsipi (qabaqcadan hazırlıq mərhələsi olmadan iş axtarışına başlamaq). Şəxsi vəzifə koordinatoru, fərdi maraq və qabiliyyət əsasında iş tapmaq, iş yerində dəstək. Effekt: yarımdan çoxu rəqabətli işə daxil olur (nəzarət qruplarında 20%) — Drake R.E., Bond G.R., Goldman H.H. və b. Health Aff (Millwood) 2016;35(6):1098–1105. NICE CG178 § 1.3.7.3.
5. Psixozda Erkən Müdaxilə (ing. EIP — Early Intervention in Psychosis) — İlk psixotik epizoddan sonra 3 il ərzində intensiv multidisiplinar qayğı — aşağı doza farmakoterapiya, KDTp, ailə müdaxiləsi, məşğulluq dəstəyi, həmyaşıd dəstəyi. RAISE RKİ və OPUS RKİ (Kane J.M. və b. Am J Psychiatry 2016; Petersen L. və b. BMJ 2005; Marshall M., Rathbone J. Cochrane Database Syst Rev 2011) — EIP standart qayğıdan üstün, residiv azaldır, funksional səviyyəni yaxşılaşdırır. NICE CG178 § 1.4.
6. Assertiv İcma Müalicəsi (ing. ACT — Assertive Community Treatment) — multidisiplinar komanda (psixiatr, klinik psixoloq, sosial işçi, həmyaşıd məsləhətçisi) pasiyentə icmada (evdə, iş yerində) intensiv dəstək göstərir; 24/7 əlçatanlıq, aşağı pasiyent/işçi nisbəti (təxminən 10:1). Hədəf: təkrar hospitalizasiya və evsiz qalma riski yüksək olan pasiyentlər. Effekt: xəstəxana günlərini azaldır, məskunlaşma sabitliyini artırır (Marshall M., Lockwood A. Cochrane 2011).
7. PANSS / BPRS — Şiddət şkalaları — PANSS (ing. Positive and Negative Syndrome Scale) — 30 göstərici, 7 ballıq şkala; BPRS (ing. Brief Psychiatric Rating Scale) — 18 göstərici. Strukturlaşdırılmış müsahibə əsasında psixotik simptomların kəmiyyət qiymətləndirməsi. Klinik praktikada başlanğıc qiymətləndirmə və müalicənin izlənməsi üçün istifadə olunur. Kay S.R., Fiszbein A., Opler L.A. Schizophr Bull 1987;13(2):261–276 (PANSS); Overall J.E., Gorham D.R. Psychol Rep 1962;10:799–812

8.9 Klinik tövsiyələr arasında fərqlər

• NICE CG178: Erkən Müdaxilə Xidmətləri (EIP) — ilk 3 il intensiv multidisiplinar dəstək; iki müxtəlif antipsixotikə cavab olmadıqda klozapin təklif edilir.
• APA 2021: simptomları yaxşılaşan pasiyentlərdə antipsixotik müalicənin davam etdirilməsi tövsiyə olunur; müddət üzrə vahid hədd göstərilmir, qərar fərdi qəbul edilir; koqnitiv remediasiya və dəstəkli məşğulluq funksional bərpada açıq tövsiyə edilir.
• WFSBP 2015: ekvivalent doza diapazonları və adekvat müddət (4–6 həftə) preparat dəyişiminə qədər; LAI residiv profilaktikasında effektivlik.
• Maudsley 14e (2021): klozapin titrasiyası, yan təsir idarəsi və polipraqmaziya səbəbləri üzrə ətraflı protokol.
• Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin Klinik Protokolu (2009): atipik antipsixotik birinci sıra; ənənəvi (tipik) antipsixotiklər yalnız atipik preparatlar əlçatan olmadıqda tətbiq edilir. Ümumi alqoritm NICE/APA ilə üst-üstə düşür.

9. Proqnoz

Yaxşı proqnoz amilləri

• Qısa müalicəsiz dövr (DUP < 6 ay)
• Kəskin başlanğıc, aydın stress amili
• Premorbid yaxşı funksiya
• Pozitiv simptomların üstünlüyü (neqativ az)
• Affektiv komponentin mövcudluğu
• Yaxşı sosial dəstək, ailə əməkdaşlığı
• Erkən müdaxilə və müalicəyə riayət

Pis proqnoz amilləri

• Tədricən başlanğıc, uzun prodrom
• Erkən başlanğıc yaşı (uşaq və yeniyetmə dövrü)
• Premorbid funksional zəiflik (uşaqlıqdan)
• Neqativ simptomların üstünlüyü
• Koqnitiv defisitin ağırlığı
• Maddə istifadəsi (xüsusilə kannabis, amfetamin)
• Müalicəyə riayətsizlik, sosial izolyasiya
• DUP > 1 il

İzləmə hədəfləri

• Klinik stabillik və residiv profilaktikası (antipsixotik müalicəsinə riayət, LAI nəzərdən keçirilməsi).
• Metabolik və kardiovaskulyar riskin idarə edilməsi (mortalitetə əsas töhfə verən amildir).
• Funksional bərpa — məşğulluq, müstəqil yaşayış, sosial əlaqələr.
• Komorbid maddə istifadəsi, depressiya, intihar riski monitorinqi.
• Ailə və icma dəstək sistemlərinin gücləndirilməsi.

10. Miflər və yanlış inanclar

10.1 Xəstəliyin mənşəyi ilə bağlı miflər

Mif 1: «Şizofreniya — ruhların ələ keçirməsi və ya cin tutmasıdır»

Niyə yayılıb: Tarixi-dini kontekst — Avropa Orta əsrlərində psixoz «şeytan tutması» kimi izah edilirdi; hallüsinasiyaların subyektiv xarakteri, psixiatrik xidmətə əlçatanlığın aşağı olması, ailənin ilk növbədə dini liderə müraciət etməsi.

Klinik və bioloji məntiq: Şizofreniya ölçülə bilən neyrobioloji əlamətlərə malikdir — kortikal boz maddə həcminin azalması (Haijma S.V. Schizophr Bull 2013, meta-analiz n>18 000), mezolimbik dopamin hiperaktivliyi (Howes O.D. Schizophr Bull 2009), 60–80% irsilik (Sullivan P.F. 2003). D2 reseptor antaqonist antipsixotiklərin effektinin dozaya proporsional olması farmakoloji mexanizmin spesifikliyini sübut edir. «Ələ keçirilmə» konsepsiyası neyrobioloji səviyyədə yoxlanıla bilən deyil (müqayisə: Howes O.D., Kapur S. 2009) və falsifikasiyaya açıq deyil.

Sübut: ÜST mhGAP Intervention Guide v2.0 — şizofreniya tibbi xəstəlik kimi tanınır. APA Resource Document on Religious/Spiritual Commitments (2018): dini praktika müalicəni tamamlaya bilər, lakin əvəz edə bilməz.

Real klinik addım: antipsixotikin başlanması təxirə salınmamalıdır. Ailənin dini-mədəni inamlarına hörmət terapevtik ittifaqı qoruyur — ekzorsizm rituallarının antipsixotik müalicəni əvəzləməsinə yol verilməsi müalicənin gecikməsi ilə pis proqnoza səbəb olur (Marshall M. və b. Arch Gen Psychiatry 2005 — DUP > 1 il pis proqnoz markeridir).

Mif 2: «Şizofreniya — pis tərbiyə və ya „soyuq ana“ nəticəsidir»

Niyə yayılıb: 1940–1960-cı illərdə psixoanalitik məktəbin təsiri (Fromm-Reichmann F. — «şizofrenogen ana» konsepsiyası); ailəni günahlandıran model klinik praktikada uzun zaman dominant qalıb.

Klinik və bioloji məntiq: İrsilik payı 60–80% təşkil edir; bioloji ailədə böyüməyən övladlığa götürülmüş uşaqlarda risk əsasən bioloji valideynlərin diaqnozu ilə əlaqəlidir, yüksək genetik riskdə isə ailə disfunksiyası onu artırır (Heston L.L. Br J Psychiatry 1966; Tienari P. və b. Br J Psychiatry 2004 — Finlandiya adoptiv tədqiqatı). Yüksək emosional ekspressiya (EE) olan ailədə residiv riski artır, lakin bu — ilkin etiologiya deyil, gediş modulatorudur.

Sübut: APA, AAP, NICE — «şizofrenogen ana» konsepsiyası elmi cəmiyyət tərəfindən tərk edilmişdir.

Real klinik addım: ailə müdaxiləsi (bax «Müalicə metodikaları») — günahlandırma əsasında deyil, psixoedukasiya və ünsiyyət təlimi əsasında qurulur.

Mif 3: «Şizofreniya = ikili (split) şəxsiyyət»

Niyə yayılıb: Etimologiya yanılması — «şizo» (yarılmış) + «frenia» (ağıl) sözünün «şəxsiyyət yarılması» kimi səhv tərcüməsi; kütləvi mədəniyyət (film, ədəbiyyat) yanlış obrazları gücləndirir.

Klinik və bioloji məntiq: «Bleyler 1911» termini ağılın daxili tutarlılığının pozulmasını (assosiasiyaların yarılması) ifadə edirdi, ayrı şəxsiyyətlərin mövcudluğunu deyil. «İkiqat şəxsiyyət» — fərqli bir pozuntudur: dissosiativ identiklik pozuntusu (6B64), tamamilə fərqli etiologiya (uşaqlıq travması) və klinik təzahürlər.

Sübut: ÜST XBT-11 — şizofreniya (6A20) və DİP (6B64) ayrıca pozuntular kimi kodlanır.

Mif 4: «Şizofreniyalı insanlar təhlükəlidir və aqressivdir»

Niyə yayılıb: Kütləvi media zorakı hadisələrdə psixoz keçmişini xüsusi vurğulayır — media belə halları geniş işıqlandırır, lakin baza nisbətini təqdim etmir.

Klinik və bioloji məntiq: Şizofreniyalı insanlar zorakılığın qurbanı olmaq ehtimalı daha yüksəkdir (Maniglio R. Acta Psychiatr Scand 2009 sistemli icmal — cinayət növündən asılı olaraq viktimizasiya nisbəti 2,3–140 dəfə arasında). Zorakılıq riski yalnız spesifik dar kontekstdə artır: müalicə almayan kəskin paranoid sayıqlama + paralel maddə istifadəsi (Fazel S. və b. PLoS Med 2009 meta-analiz). Müalicə alan stabil pasiyentlərdə əhali ilə müqayisədə fərq minimaldır.

Sübut: Şizofreniya diaqnozu olan şəxslərin törətdiyi zorakılıq cəmiyyətdə qeydə alınan zorakılığın 5%-dən azını təşkil edir (Fazel S., Grann M. Am J Psychiatry 2006).

Real klinik addım: damğalama psixososial bərpaya əngəldir; ailə və ictimaiyyət üçün psixoedukasiya çox vacibdir.

10.2 Zərərli «müalicə» üsulları

Mif 5: «Ekzorsizm və ya dini ritual antipsixotiki əvəzləyə bilər»

Niyə yayılıb: Antipsixotiklərin yan təsirlərindən qorxu; dini icmalar daxilində sosial dəstəyin daha əlçatan olması; psixiatrik xidmətin stiqması.

Risk: Müalicəsiz psixoz dövrünün (DUP) hər ay uzanması ilə pasiyentin uzunmüddətli funksional proqnozu pisləşir (Marshall M. və b. Arch Gen Psychiatry 2005, n=3700 meta-analiz). DUP > 1 il olan pasiyentlərdə remissiya dərəcəsi əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Müalicəsiz kəskin epizodda intihar riski yüksəkdir.

Sübut: NICE CG178, ÜST mhGAP — antipsixotik müalicə təxirə salınmamalı; dini-mədəni dəstək paralel tətbiq oluna bilər.

Mif 6: «İnsulin koma terapiyası» və «lobotomiya» — köhnə müalicələr indi də xəstəxanalarda gizli tətbiq olunur

Reallıq: İnsulin koma terapiyası (Sakel 1933) və prefrontal lobotomiya (Moniz 1936, Freeman 1945) 1950-ci illərdə kütləvi tətbiq olunurdu, lakin antipsixotiklərin (xlorpromazin 1952) meydana gəlməsi ilə müqayisəli effekt sübutu olmaması və ağır yan təsirləri səbəbilə tərk edilmişdir. Müasir klinik praktikada bu üsullar yoxdur. EKT (elektrokonvulsiv terapiya) isə fərqlidir — sübutlu, müasir göstərişlərdə katatoniyada (NICE TA59) və refrakter şizofreniyada (APA) yer alır.

10.3 Səmərəsiz və ya əsas müalicəni təxirə salan üsullar

Mif 7: «Vitamin B3 (niasin) mega-dozaları şizofreniyanı müalicə edir» (ortomolekulyar psixiatriya)

Niyə yayılıb: Hoffer və Osmond 1950-ci illərdə tək halların təsvirinə əsaslanaraq niasin mega-doza nəzəriyyəsini irəli sürmüşlər. Alternativ tibb cərəyanı bu yanaşmanı dəstəkləməyə davam edir.

Sübut: APA Task Force (Lipton M.A. və b. 1973) və sonrakı RKİ-lər — vitamin B3 və ya digər vitamin mega-dozaları şizofreniya simptomlarına təsir göstərmir. Niasin mega-dozası qaraciyər zədəsi və hiperurikemiya yarada bilər.

Mif 8: «Kannabis (xüsusilə CBD) şizofreniyanı sağaldır»

Niyə yayılıb: CBD-nin antipsixotik təsiri haqqında ilkin tədqiqatların kütləvi mediada şişirdilmiş təqdimatı; tibbi kannabis məhsullarının təbliği.

Reallıq: tetrahidrokannabinol (THC) — kannabisin əsas psixoaktiv komponenti psixoz riskini 2–3 dəfə artırır (Marconi A. və b. Schizophr Bull 2016 meta-analiz). CBD haqqında ilkin RKİ-lər (McGuire P. və b. Am J Psychiatry 2018) kiçik effekt göstərmişdir, lakin sübut bazası standart antipsixotikləri əvəzləmək üçün kafi deyil.

Sübut: NICE CG178, APA 2021 — CBD şizofreniya müalicəsində standart tövsiyə deyil; THC tərkibli kannabis əks-göstərişdir.

Mif 9: «Antipsixotiklər beyni zədələyir, „zombi“ edir, ömürlük istifadə zərərlidir»

Niyə yayılıb: Erkən tipik antipsixotiklərin ağır EKPS yan təsirləri; pasiyent təcrübələri sosial şəbəkələrdə paylaşılır.

Bioloji məntiq: Antipsixotik istifadəsi ilə bağlı struktur dəyişikliklər mövcuddur (Ho B.C. və b. Arch Gen Psychiatry 2011), lakin nəzərə alınmalıdır ki, müalicəsiz şizofreniyanın özü daha sürətli kortikal həcm azalmasına səbəb olur (Cahn W. və b. Arch Gen Psychiatry 2002). Antipsixotik kəsmə residiv riskini kəskin artırır — bir ildə 27% əvəzinə 64% (Leucht S. Lancet 2012), residiv özü neyrotoksik təsir göstərir.

Sübut: Tiihonen J. və b. (Lancet 2009 — Finlandiya; JAMA Psychiatry 2017 — İsveç) reyestr tədqiqatları: davamlı antipsixotik istifadə mortalitet və hospitalizasiyanı azaldır.

Real klinik addım: yan təsir profilinə görə preparat seçimi, doza titrasiyası və pasiyent şikayətlərinə cavab — pasiyentlə davamlı dialoq daxilində idarə olunur.

Mif 10: «Şizofreniya müalicə olunmur, ömürlük xəstədir, bərpa mümkün deyil»

Reallıq: Hegarty 1/3 prinsipi (Am J Psychiatry 1994) — pasiyentlərin təxminən 1/3-də yaxşı funksional bərpa müşahidə olunur; xüsusilə Erkən Müdaxilə Xidmətləri (EIP) ilə bu nisbət artır (Kane J.M. və b. Am J Psychiatry 2016 — RAISE RKİ). «Klinik bərpa» və «şəxsi bərpa» (şəxsi bərpa modeli) fərqlənir — pasiyent simptomu tam itirməsə də mənalı həyat qura bilər.

Real klinik addım: proqnoz fərdidir; erkən müdaxilə, müalicəyə riayət, ailə dəstəyi və psixososial reabilitasiya bərpa şanslarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Mif 11: «Antipsixotikin əvəzinə akupunktura, homeopatiya, valerian effektivdir»

Sübut: Cochrane icmalları (Rathbone J. Cochrane 2007 — akupunktura; Ernst E. icmalları — homeopatiya) — şizofreniyada effekt sübutu yoxdur. Köməkçi (komplementar) üsullar əlavə müalicə kimi (stress idarəsi, yuxu gigiyenası) tətbiq oluna bilər, lakin antipsixotiki əvəzləmir.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstələnmə və Ölüm Statistikasının Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11, 2024 versiyası). 6A20 Şizofreniya. icd.who.int
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı, Beşinci Nəşr, Mətn Yenilənməsi (DSM-5-TR). Vaşinqton, Kolumbiya Dairəsi: Amerika Psixiatriya Assosiasiyası Nəşriyyatı; 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik Təlimat 178. Yetkinlərdə psixoz və şizofreniya: profilaktika (qarşısının alınması) və idarəetmə. 2014, 2019-cu il yenilənməsi. nice.org.uk/guidance/cg178
4. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Şizofreniyalı Xəstələrin Müalicəsi üzrə Təcrübə Rəhbərliyi, 3-cü nəşr. 2021.
5. Hasan A., Falkai P., Vobrok T. və b. Şizofreniyanın bioloji müalicəsi üzrə WFSBP Rəhbərliyi. «Dünya Bioloji Psixiatriya Jurnalı» (World J Biol Psychiatry). 2012;13(5):318–378; 2015-ci il yenilənməsi.
6. Teylor D.M., Barns T.R.E., Yanq A.H. Psixiatriyada Modsli Təyinat Rəhbərliyi, 14-cü nəşr. Uayli-Blekvell; 2021.
7. Sallivan P.F., Kendler K.S., Nil M.K. Şizofreniya mürəkkəb əlamət kimi. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2003;60(12):1187–1192.
8. Trubetskoy V., Pardinyas A.F., Qi T. və b. Genom lokuslarının xəritələnməsi şizofreniyada genləri və sinaptik biologiyanı göstərir. «Nature» (Nature). 2022;604(7906):502–508.
9. Hauz O.D., Kapur S. Şizofreniyanın dopamin hipotezi: III versiya. «Şizofreniya Bülleteni» (Schizophr Bull). 2009;35(3):549–562.
10. Hayma S.V., Van Haren N., Kan V. və b. Şizofreniyada beyin həcmləri: meta-analiz. «Şizofreniya Bülleteni» (Schizophr Bull). 2013;39(5):1129–1138.
11. Saha S., Çant D., Velham C., MakQrat C. Şizofreniyanın yayılmasının sistematik icmalı. «PLoS Təbabəti» (PLoS Med). 2005;2(5):e141.
12. Markoni A., Di Forti M., Lyuis K.M. və b. Kannabis istifadəsi və psixoz riski. «Şizofreniya Bülleteni» (Schizophr Bull). 2016;42(5):1262–1269.
13. Hor K., Teylor M. İntihar və şizofreniya. «Psixofarmakologiya Jurnalı» (J Psychopharmacol). 2010;24(11 Suppl 4):81–90.
14. Loyxt S., Tardi M., Komossa K. və b. Şizofreniyada residivin profilaktikası üçün antipsixotik dərmanlar və plasebo. «Lancet» (Lancet). 2012;379(9831):2063–2071.
15. Keyn C., Honigfeld Q., Singer C., Meltzer H. Müalicəyə rezistent şizofreniyada klozapin. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 1988;45(9):789–796.
16. Siskind D., MakKartni L., Qoldşlager R., Kiseli S. Müalicəyə rezistent şizofreniyada klozapin birinci və ikinci nəsil antipsixotiklərə qarşı. «Britaniya Psixiatriya Jurnalı» (Br J Psychiatry). 2016;209(5):385–392.
17. Vayks T., Stil K., Everitt B., Tarrier N. Şizofreniya üçün koqnitiv davranış terapiyası: effekt ölçüləri, klinik modellər və metodoloji ciddilik. «Şizofreniya Bülleteni» (Schizophr Bull). 2008;34(3):523–537.
18. Faroa F., Mari C., Ratboun C., Vonq V. Şizofreniya üçün ailə müdaxiləsi. «Cochrane Sistematik İcmallar Məlumat Bazası» (Cochrane Database Syst Rev). 2010;(12):CD000088.
19. Dreyk R.E., Bond Q.R., Qoldman H.H. və b. Fərdi yerləşdirmə və dəstək xidmətləri ağır ruhi xəstəlikləri olan insanların məşğulluğunu artırır. «Səhiyyə Məsələləri» (Health Aff (Millwood)). 2016;35(6):1098–1105.
20. Keyn C.M., Robinson D.G., Şuler N.R. və b. İlk epizod psixozunda kompleks və adi icma xidmətinin müqayisəsi (RAISE). «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 2016;173(4):362–372.
21. Tiihonen J., Mittendorfer-Rutz E., Majak M. və b. Şizofreniyalı 29 823 xəstədən ibarət milli kohortda antipsixotik müalicənin real effektivliyi. «JAMA Psixiatriyası» (JAMA Psychiatry). 2017;74(7):686–693.
22. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. «Şizofreniyanın diaqnostika və müalicəsi üzrə Klinik Protokol». Bakı; 2009.
23. Fromm-Reyxmann F. Şizofreniyalı xəstələrin psixoanalitik psixoterapiya ilə müalicəsinin inkişafına dair qeydlər. «Psixiatriya» (Psychiatry). 1948;11(3):263–273.
24. Ernst E. Homeopatiya üzrə sistematik icmalların sistematik icmalı. «Britaniya Klinik Farmakologiya Jurnalı» (Br J Clin Pharmacol). 2002;54(6):577–582.
25. Huybrexts K.F., Ernandes-Dias S., Patorno E. və b. Hamiləlikdə antipsixotiklərin istifadəsi və anadangəlmə qüsurlar riski. «JAMA Psixiatriyası» (JAMA Psychiatry). 2016;73(9):938–946.
26. Aleman A., Kahn R.S., Selten C.P. Şizofreniya riskində cins fərqləri: meta-analiz nəticələri. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2003;60(6):565–571.
27. Olfson M., Gerhard T., Huang C. və b. ABŞ-da şizofreniyalı böyüklərdə vaxtından əvvəl ölüm halları. «JAMA Psixiatriyası» (JAMA Psychiatry). 2015;72(12):1172–1181.