Panik pozuntu

XBT-10F41.0	Vəlvələ pozuntusu [epizodik paroksizmal həyəcanlılıq]
DSM-5-TRF41.0	Panik pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Panik pozuntu (XBT-11: 6B01; DSM-5-TR: F41.0) — təkrarlanan, gözlənilməz panik tutmaları (bir neçə dəqiqə ərzində zirvəyə çatan kəskin qorxu və ya təşviş epizodları) və bu tutmaların təkrarı haqqında davamlı narahatlıq, davranış dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunan pozuntudur.

2. Tarixçə

• Da Costa J.M. (1871) «irritable heart» — Amerika Vətəndaş müharibəsi əsgərlərində müşahidə edilmişdir.
• Ziqmund Freyd (1895) «anxiety neurosis».
• Klein D.F. (1964) — panik tutmalarının antidepressantlara cavabı əsasında ayırd edilməsi; «anxiety neurosis» parçalanmasının əsası.
• DSM-III (1980) — Panik pozuntu rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013), XBT-11 — aqorafobiya panik pozuntudan ayrı kateqoriya kimi müəyyən edilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 2–5%; illik təxminən 2,7% (Kessler R.C. WMH).
• Cins: qadınlarda 2 dəfə yüksək.
• Başlanğıc: gənc-orta yetkinlik (20–30 yaş); ikinci zirvə orta yaşdadır.
• Komorbidlik: aqorafobiya 30–50%, TDP 50–60%, başqa təşviş pozuntuları, maddə istifadəsi, mitral qapaq prolapsı.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik təxminən 40% (Hettema 2001 meta-analiz).
• Neyrobioloji — amiqdala–mavi ləkə–prefrontal qabıq dövrəsi hiperreaktivliyi; serotoninergik, noradrenergik, GABA-ergik disrequlyasiya.
• CO₂ həssaslıq hipotezi (Klein D.F. «boğulma yalançı siqnalı») — pasiyentlər hiperventilyasiya və CO₂ yığılmasına həssaslıq göstərir.
• Şəxsiyyət — təşvişə həssaslıq (ing. anxiety sensitivity; Reiss S. konsepsiyası); uşaqlıqda ayrılma təşvişi tarixçəsi.

5. Klinik təzahürlər

Panik tutması: 4 və daha çox simptom, zirvə 10 dəqiqə ərzində

• Ürək döyüntüsü, çırpıntı, taxikardiya.
• Tər basması, titrəmə.
• Təngnəfəslik, hava çatışmazlığı hissi.
• Boğulma hissi.
• Sinə ağrısı və ya diskomfort.
• Ürəkbulanma, qarında narahatlıq.
• Başgicəllənmə, huşun itəcəyi hissi.
• Soyuq və ya isti dalğalar; paresteziya.
• Derealizasiya, depersonalizasiya.
• Nəzarət itkisi və ya «ağlını itirmək» (ing. going crazy) qorxusu.
• Ölüm qorxusu.

Tutma 5–20 dəqiqə davam edir; xəstəxanaya müraciət tez-tez olur (kardial şikayət ilə).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təkrarlanan gözlənilməyən panik tutmaları.

B. Ən azı bir tutmadan sonra ≥ 1 ay aşağıdakılardan biri:

• Növbəti tutmadan davamlı narahatlıq;
• Tutmaların nəticələri haqqında qorxu (ürək tutması, ağlını itirmək);
• Tutma ilə əlaqəli əhəmiyyətli davranış dəyişikliyi (qaçınma, təhlükəsizlik davranışları).

C. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

D. Başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur (sosial təşviş pozuntusu, OKP, PTSP, ayrılma təşvişi pozuntusu).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — aqorafobiya ayrı diaqnoz (F40.00); birgə baş verə bilər.
• XBT-11 — aqorafobiya 6B02 ayrı kod; lakin bir aylıq narahatlıq müddəti tələb olunmur — «davamlı narahatlıq» kifayətdir.
• NICE CG113 — diaqnoz somatik səbəbin istisna edilməsindən sonra qoyulur.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə və tutma tarixçəsi.
2. SCID-5, MINI.
3. PDSS (ing. Panic Disorder Severity Scale), ÜTP-7 komorbidlik.
4. Tibbi: EKQ, TSH, tam qan, qlükoza, kafein/stimulyant; feoxromositoma şübhəsi — sidikdə metanefrinin 24 saatlıq təyini.
5. Komorbidlik (aqorafobiya, TDP, maddə istifadəsi).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PDSS, Aqorafobik Koqnisiyalar Şkalası (ACQ) və Bədən Hissləri Sorğu Vərəqi (BSQ).
• EKQ, TSH, tam qan, qlükoza.
• Holter EKQ (aritmiya şübhəsi).
• Toksikoloji müayinə.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG113, Katzman 2014)

1. KDT panik üçün — psixoedukasiya, interoseptiv ekspozisiya (bədən siqnallarına dözümün artırılması), real şəraitdə ekspozisiya (qaçınılan vəziyyətlərə), koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. 12–16 seans. Sübut: Cuijpers P. və b. icmalları — böyük effekt.
2. Farmakoterapiya: SSGİ (sertralin, paroksetin, fluoksetin — FDA-nın panik pozuntu göstərişi; essitalopram off-label) və ya SNGİ (venlafaksin) — birinci sıra. Başlanğıc aşağı dozada — «aktivasiya» effekti (əsəbilik, daxili narahatlıq) panikanı gücləndirə bilər.
3. Benzodiazepin (klonazepam, lorazepam) — qısamüddətli ilkin stabilizasiya; ≤ 4 həftə; asılılıq potensialı.
4. Müalicə müddəti — remissiyadan sonra ≥ 12 ay.
5. Kafeinin, alkoqolun və kannabisin qəbulu məhdudlaşdırılmalıdır.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Panik üçün KDT — Klark (Clark D.M.), Barlou (Barlow D.) — İnteroseptiv ekspozisiya (qəsdən bədən hissi yaratma — hiperventilyasiya, fırlanma, kafein), real şəraitdə ekspozisiya və koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. Sübut: Barlow D.H. və b. JAMA 2000 RKİ.
2. Panikaya Nəzarət Terapiyası (PNT) — Barlou (Barlow D.) — 11 seanslı standartlaşdırılmış protokol; ABŞ-da geniş istifadə.
3. Panik Pozuntu Şiddət Şkalası (ing. Panic Disorder Severity Scale, PDSS) — Şir (Shear M.K.) — 7 maddə; ilkin göstəricilər və izləmə.
4. İnternet əsaslı KDT (iKDT — internet əsaslı KDT) — Andersson G. və b. RKİ-ləri — fərdi KDT ilə müqayisə edilə bilən effekt göstərmişdir.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG113 — KDT və SSGİ birinci sıra; benzodiazepin yalnız qısamüddətli.
• APA Anxiety Guidelines — KDT və farmakoterapiya bərabər effektiv.
• Mitte K. J Affect Disord 2005 meta-analiz — KDT plasebodan və gözləmə siyahısı qrupundan üstün.

9. Proqnoz

• Müalicə ilə remissiya əksər pasiyentlərdə.
• Komorbid aqorafobiya və ya TDP pis proqnoz göstəricisidir.
• Erkən müdaxilə qaçınma davranışının möhkəmlənməsinin qarşısını alır.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Panik tutması — ürək tutmasıdır»

Sübut: simptomlar oxşar ola bilər; lakin panik tutması qısamüddətli olur və xəstəxanaya müraciət zamanı EKQ normal olur. Kleynin «boğulma yalançı siqnalı» hipotezi mexanizmi izah edir.

Mif 2: «Pasiyent iradi olaraq panikanı idarə edə bilər»

Sübut: panik neyrobioloji disrequlyasiyadır; KDT və farmakoterapiya tələb olunur.

Mif 3: «Benzodiazepin panikanın əsas müalicəsidir»

Sübut: qısamüddətli stabilizasiya üçün; asılılıq potensialı; SSGİ və KDT birinci sıra.

Mif 4: «Panik pozuntulu pasiyenti panik yaradan situasiyalardan qorumaq lazımdır»

Sübut: qaçınma simptomları gücləndirir; ekspozisiya əsas terapevtik mexanizmdir.

Mif 5: «Bitki preparatları (kava, valeriana) panik üçün təhlükəsizdir»

Sübut: kava hepatotoksiklik (FDA xəbərdarlığı); standart müalicə üstün.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. 6B01 Panik pozuntu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). CG113. 2011/2020.
4. Katzman M.A. və b. Kanada Təşviş Pozuntuları Assosiasiyası (ADAC) 2014. «BMC Psixiatriyası» (BMC Psychiatry). 2014;14(Əlavə 1):S1.
5. Barlou D.H. və b. Panik pozuntu üçün koqnitiv-davranış terapiyası, imipramin və ya onların kombinasiyası. «JAMA». 2000;283(19):2529–2536.
6. Şir M.K. və b. Çoxmərkəzli kolaborativ panik pozuntu ağırlıq şkalası. «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 1997;154(11):1571–1575.
7. Kleyn D.F. Yalançı boğulma həyəcanları, spontan panikalar və əlaqəli vəziyyətlər. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 1993;50(4):306–317.
8. Klark D.M. Panikaya koqnitiv yanaşma. «Davranış Tədqiqatları və Terapiyası» (Behav Res Ther). 1986;24(4):461–470.
9. Andersson Q., Kuypers P., Karlbrinq P. və b. Psixiatrik və somatik pozuntular üçün rəhbərlik edilən internet əsaslı və üzbəüz koqnitiv davranış terapiyası: sistematik icmal və meta-analiz. «Dünya Psixiatriyası» (World Psychiatry). 2014;13(3):288–295.
10. Reiss S., Peterson R.A., Qurski D.M., MakNalli R.C. Təşviş həssaslığı, təşviş tezliyi və qorxaqlığın proqnozlaşdırılması. «Davranış Tədqiqatları və Terapiyası» (Behav Res Ther). 1986;24(1):1–8.
11. Kesler R.C., Berqlund P., Demler O. və b. Milli Komorbidlik Tədqiqatının Təkrarında DSM-IV pozuntularının ömürlük yayılması və başlanğıc yaşının paylanması. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2005;62(6):593–602.