Klinik Psixiatriya

Epizodik eksploziv pozuntu (EEP)

XBT-10F63.8Adətlərin və meyllərin digər pozuntuları
DSM-5-TRF63.81Epizodik eksploziv pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Epizodik eksploziv pozuntu (EEP; XBT-11: 6C73 — epizodik eksploziv pozuntu; DSM-5-TR: F63.81) — təkrarlanan, nəzarətdən çıxan şifahi və ya fiziki aqressiya püskürmələri; tətikləyici provokasiya ilə uyğunsuz dərəcədə intensiv. Aktdan sonra peşmanlıq və ya utanc hissi yaranır.

2. Tarixçə

  • DSM-III (1980) — EEP rəsmi diaqnoz.
  • DSM-5 (2013) — meyarlar dəqiqləşdirilmişdir.
  • XBT-11 (2019) — impuls nəzarəti pozuntuları daxilində.

3. Epidemiologiya

  • Ömürlük yayılma: 4–7% (Kessler R.C. və b. Arch Gen Psychiatry 2006).
  • Cins: qadınlarla müqayisədə kişilərdə daha yüksəkdir.
  • Başlanğıc: orta yeniyetməlik.
  • Komorbidlik: TDP təxminən 70%, təşviş, maddə istifadəsi, ŞPP, ASŞP.

4. Etiologiya və patogenez

  • İrsilik 40%-dir.
  • Serotonin disrequlyasiyası — SSGİ-nin təsiri.
  • Travma və zorakılıq tarixçəsi.
  • Kortikal-amiqdala tənzimlənməsinin pozulması.

5. Klinik təzahürlər

  • Təkrarlanan aqressiya partlayışları — verbal (qışqırma, təhdid) və ya fiziki (əmlakın zədələnməsi, başqalarına zərər).
  • Aqressiya püskürməsi nəzarətdən çıxır — pasiyent özünü saxlaya bilmir.
  • Tətikləyici minimal və ya cüzi olur.
  • Aktdan sonra peşmanlıq, utanc və günah hissi yaranır.
  • Münasibət, iş, hüquqi nəticələr.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Aşağıdakılardan biri:

  1. Şifahi və ya fiziki aqressiya püskürmələri — əmlaka ziyan vurmadan və ya başqalarına xəsarət yetirmədən, həftədə ≥ 2 dəfə, ≥ 3 ay;
  2. 12 ay ərzində üç və ya daha çox dağıdıcı və ya zədələyici püskürmə.

B. Aqressiyanın şiddəti tətikləyiciyə uyğunsuz dərəcədə yüksəkdir.

C. Püskürmələr impulsivdir (planlaşdırılmamış), konkret məqsəd güdmür.

D. Əhəmiyyətli əzab-əziyyət və ya funksional pozulma.

E. Xronoloji yaş ≥ 6 (və ya ekvivalent inkişaf səviyyəsi).

F. Başqa psixi pozuntu (manik, ASŞP, ŞPP, davranış pozuntusu) ilə daha yaxşı izah olunmur; maddə təsiri istisnası.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • DSM-5-TR — DSM-5-TR-də A1 (dağıdıcı olmayan) və A2 (dağıdıcı) meyarları ayrı-ayrı təqdim edilmişdir.
  • XBT-11 — nə tezlik, nə də yaş meyarı var: DSM-5-TR A1/A2 bölgüsü, həftədə iki dəfə üç ay və ya 12 ayda üç dağıdıcı epizod, həmçinin ≥ 6 yaş tələb edir; XBT-11-də bu meyarların heç biri yoxdur.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə və ailə məlumatları.
  2. Şkalalar — Açıq Aqressiya Şkalası (ing. Overt Aggression Scale, OAS) və Buss-Perri Aqressiya Anketi (ing. Buss-Perry Aggression Questionnaire, BPAQ).
  3. Komorbidlik və tibbi səbəblərin istisnası (frontal lob zədəsi, epilepsiya, hipoglikemiya).
  4. Toksikoloji müayinə.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
ASŞP (Antisosial) Planlaşdırılmış aqressiya, peşmanlıq yox.
ŞPP Emosional dəyişkənlik və münasibətlər əsas.
Manik epizod Affektiv epizod kontekstində.
Davranış pozuntusu (6C91) Çoxsaylı antisosial davranış.
MİP (6C90) Davamlı opozisional, aqressiya komponenti var, lakin partlayış əsas deyil.
Frontal lob patologiyası Neyroloji.
Maddə induksiyalı aqressiya Toksikoloji müayinə.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • OAS, BPAQ.
  • Tibbi və neyroloji.
  • Toksikoloji müayinə.
  • Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

  1. Fluoksetin (SSGİ) — Coccaro E.F. və b. J Clin Psychiatry 2009 RKİ — EEP-də ən sübutlu farmakoterapiya; 20–60 mq/gün.
  2. KDT — qəzəb idarəsi, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, davranış aktivasiyası, relaksasiya. McCloskey M.S. və b. J Consult Clin Psychol 2008.
  3. Əhval stabilizatorları — valproat, litium (off-label refrakter halda).
  4. Komorbid pozuntuların müalicəsi.
  5. Hüquqi koordinasiya zəruri olduqda.

8.1 Müalicə metodikaları

  1. Fluoksetin — SSGİ; EEP-də Coccaro RKİ sübut bazası.
  2. Qəzəb idarəsi üçün KDT — Tətikləyici identifikasiyası, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, fasilə vermə (time-out), relaksasiya, problemin həlli.
  3. Açıq Aqressiya Şkalası (ing. Overt Aggression Scale, OAS) — aqressiya şiddəti şkalası.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • Coccaro J Clin Psychiatry 2009 — fluoksetin sübutlu.
  • Makkloski M.S. və b., 2008 — KDT-nin effektivliyi.

9. Proqnoz

  • Fluoksetin və KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
  • Komorbid ASŞP, maddə istifadəsi pis proqnoz göstəriciləridir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «EEP — adi „qəzəb partlayışı“dır»

Sübut: klinik diaqnoz tezlik və funksional pozulma əsasında qoyulur.

Mif 2: «Pasiyent öz iradəsi ilə dayandıra bilər»

Sübut: impuls nəzarəti pozuntusudur — nəzarətin itirilməsi klinik xüsusiyyətdir; sübutlu müalicə (fluoksetin, KDT) tələb olunur.

Mif 3: «Benzodiazepin aqressiyanı azaldır»

Sübut: benzodiazepin paradoksal dezinhibisiya yarada bilər; EEP-də əks-göstəriş və ya ehtiyatla.

Mif 4: «Yalnız hüquqi cəza effektivdir»

Sübut: yalnız hüquqi cəza təsirsizdir; klinik müalicə tələb olunur.

Mif 5: «Antipsixotiklər birinci sıra müalicəsidir»

Sübut: SSGİ birinci sıra müalicəsidir; antipsixotiklər davamlı hallarda tətbiq olunur.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6C73 Epizodik eksploziv pozuntu. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Kokkaro E.F. və b. Epizodik eksploziv pozuntu olan xəstələrdə fluoksetinin ikiqat kor, randomizə edilmiş, plasebo nəzarətli sınağı. «Klinik Psixiatriya Jurnalı» (J Clin Psychiatry). 2009;70(5):653–662.
  4. Makkloski M.S. və b. Epizodik eksploziv pozuntu üçün koqnitiv-davranış terapiyası. «Məsləhət və Klinik Psixologiya Jurnalı» (J Consult Clin Psychol). 2008;76(5):876–886.
  5. Kessler R.C. və b. DSM-IV epizodik eksploziv pozuntusunun yayılması və əlaqəli amilləri. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2006;63(6):669–678.