Kitab haqqında

Bu kitab haqqında

Bu kitab klinik psixiatriyanın müasir standartları üzrə Azərbaycan dilində ilk sistematik təqdimatdır. Kitab Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının 11-ci yenidən baxışı (XBT-11) əsasında qurulmuşdur və onun strukturunu, diaqnostik meyarlarını, müalicə yanaşmalarını Azərbaycan klinik ənənəsinə və postsovet psixiatrik məktəbinə uyğun şəkildə inteqrasiya edir.

Kitab praktik həkimlər üçün — psixiatr, psixoterapevt, nevroloq, ilkin səhiyyə həkimi, klinik psixoloq, tibbi təhsilin son kurs tələbələri və rezidentlər üçün — istinad bələdçisi kimi hazırlanmışdır.

Bu kitab nədir və nə üçün yazıldı

Bu kitab klinik istinad bələdçisidir, nəzəri psixiatriya dərsliyi deyil. Burada hər bir psixi pozuntu üzrə diaqnostik meyarlar, klinik təzahürlər və müalicə protokolları standartlaşdırılmış formatda təqdim olunur. Hər bir mövzunun ətraflı patofizioloji, neyrobioloji və ya tarixi izahı — bu kitabın hədəfi deyil; məqsəd — həkimə xəstə qarşısında lazımi məlumatı tez və dəqiq tapmağa imkan verməkdir.

Kitabın yazılma səbəbləri:

Azərbaycan dilində müasir psixiatriya istinad bələdçisi yoxdur. Mövcud azərbaycandilli ədəbiyyat — əksərən tərcümə işləri və ya XX əsrin sonu məktəbinə əsaslanan dərsliklərdir. XBT-11 (2022-ci ildən qüvvədə) və DSM-5-TR (2022) yenilikləri Azərbaycan dilində sistemli şəkildə əks olunmamışdır.

Diaqnostik təsnifatların vahid sistemə gətirilməsi. Klinik təcrübədə həkimlər həm XBT-10 (Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən hələ də rəsmi statistika üçün istifadə olunan), həm XBT-11 (yeni standart), həm də DSM-5-TR (beynəlxalq elmi nəşrlərdə üstünlük təşkil edən təsnifat) ilə qarşılaşırlar. Bu kitabda hər üç sistem paralel şəkildə təqdim olunur ki, həkim müxtəlif kontekstlərdə düzgün koddan və terminologiyadan istifadə edə bilsin.

Azərbaycan rəsmi klinik protokollarının inteqrasiyası. Səhiyyə Nazirliyinin İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzi (İSİM) tərəfindən hazırlanmış və Səhiyyə Nazirliyinin kollegiyasının qərarları ilə təsdiq edilmiş rəsmi klinik protokollar (Şizofreniya, 2009; Təşviş pozuntuları, 2013; OKP, 2015; Depressiya) bu kitabın yerli klinik bazasını təşkil edir. Beynəlxalq tövsiyələr (Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Sosial Xidmətlər üzrə Milli İnstitutu — NICE, Amerika Psixiatriya Assosiasiyası — APA, Ümumdünya Bioloji Psixiatriya Cəmiyyətləri Federasiyası — WFSBP, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı — ÜST) və Azərbaycan rəsmi protokolları arasındakı uyğunluqlar və fərqlər ayrıca qeyd edilmişdir.

Hüquqi-etik istiqamətləndirmə. «Psixiatriya yardımı haqqında» Azərbaycan Respublikasının 12 iyun 2001-ci il tarixli Qanunu və «Psixoloji yardım haqqında» Qanunu çərçivəsində həkimin hüquq və vəzifələri — həm həkim-psixiatr, həm də klinik psixoloq üçün — ayrıca bölmədə təqdim olunmuşdur. İntihar fikri olan pasiyentlə davranış, qeyri-könüllü xəstəxanaya yerləşdirmə əsasları, məcburi tibbi tədbirlərin tətbiqi qaydaları — cavab tələb edən real klinik vəziyyətlərdir. Bu kitab onlara cavab verir.

Niyə XBT-11?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) XBT-11-i 2019-cu ildə qəbul etdi və 2022-ci ildən onun rəsmi tətbiqi başladı. XBT-11 psixi pozuntular fəslində dərin paradiqma dəyişiklikləri gətirmişdir:

Kompleks posttravmatik stress pozuntusu (KPTSP) (6B41) — yeni rəsmi diaqnoz;
Uzanmış yas pozuntusu (6B42) — XBT-11-ə əlavə edilmiş müstəqil diaqnoz;
Şəxsiyyət pozuntularının kateqoriyalar üzrə sistemdən ölçülü (dimensiyal) sistemə keçid — əsas konseptual yenilik;
Somatoform pozuntuların bədən distressi pozuntusu (ing. bodily distress disorder, BDD) ilə əvəzlənməsi;
Cinsiyyət uyğunsuzluğunun (ing. gender incongruence) psixiatrik fəsildən çıxarılması;
Oyun pozuntusu (ing. gaming disorder) rəsmi diaqnoz kimi müəyyən edilmişdir;
Kompulsiv cinsi davranış pozuntusu (ing. compulsive sexual behaviour disorder, CSBD) yeni kateqoriya kimi əlavə edilmişdir;
Diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusunun (DƏHP) neyroinkişaf pozuntuları qrupuna köçürülməsi;
İpoxondriyanın obsessiv-kompulsiv və əlaqəli pozuntular qrupuna yerləşdirilməsi;
Üzvi və funksional ikili bölgünün ləğvi.

Bu dəyişikliklər həm nozologiyada, həm də müalicə standartlarında yenidən qiymətləndirmə tələb edir.

Kitabın strukturu

Kitab iki əsas hissədən ibarətdir:

I HİSSƏ — Giriş bölmələri:

Müqəddimə (bu bölmə)
Mündəricat — XBT-11 strukturuna uyğun iyerarxiya əsasında qurulmuşdur
Psixopatologiyaya giriş — simptomlar və sindromların təsviri (idrak, qavrayış, təfəkkür, əhval, davranış, yaddaş, iradə, şüur)
Klinik müsahibə və psixi statusun qiymətləndirilməsi — klinik protokol qaydası, psixi statusun təsviri standartları
Hüquqi-etik aspektlər — Azərbaycan qanunvericiliyi əsasında həkim-psixiatr və klinik psixoloq üçün praktik istiqamətləndirmə, sənəd nümunələri

II HİSSƏ — Psixi pozuntular (XBT-11 strukturuna uyğun):

XBT-11-in 6-cı fəslindəki bütün əsas qruplar ayrı bölmələrdə təqdim olunur. Hər bölmə üçün eyni standart struktur saxlanılır (əsas elementlərin qısa icmalı; fəslin tam 11 bölməli sxemi «Fəsillərin təşkili» bölməsində verilir):

Tərif və nozologiya (qısa)
Etiologiya
Epidemiologiya
Klinik təzahürlər
Diaqnoz (XBT-11 → XBT-10 → Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı, DSM-5-TR — paralel müqayisə)
Differensial diaqnoz
Müayinə üsulları (klinik, laboratoriya və instrumental)
Müalicə (sübuta əsaslanan tövsiyə dərəcələri ilə)
Proqnoz
Mənbələr

Sonda — Mənbələr və Əlavələr:

İstifadə olunmuş bütün mənbələrin tam siyahısı (Azərbaycan, Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB) ölkələri, beynəlxalq mənbələr)
Klinik şkalalar və anketlər (Sağlamlıq sorğusu anketi — PHQ-9, Ümumi təşviş pozuntusu şkalası — ÜTP-7, PTSP yoxlama siyahısı — PCL-5, Edinburq postnatal depressiya şkalası — EPDS, Yeyl-Braun obsessiv-kompulsiv şkalası — Y-BOCS, Kolumbiya İntihar Şiddəti Şkalası (C-SSRS) və digərləri)
Psixiatrik təcili vəziyyətlər (alqoritm)
Hərbi-tibbi qiymətləndirmə qaydaları (Azərbaycanda)

Fəsillərin təşkili və xüsusiyyətləri

Fəsillərin təşkili

Hər klinik fəsil 11 bölmədən ibarətdir:

Tərif və qısa təsvir — pozuntunun mahiyyəti, XBT-11 yenilikləri;
Tarixçə — klassik anlayışlardan müasir yanaşmaya keçid;
Epidemiologiya — yayılma, cins, yaş, komorbidlik;
Etiologiya və patogenez — bioloji, psixoloji, sosial amillər, Popov-Vid yanaşması;
Klinik təzahürlər — klinik formalar (lazım olduqda) və ya təzahürün xüsusiyyətləri;
Diaqnoz — diaqnostik meyarlar: XBT-11 Klinik təsvirlər və diaqnostik tələblər (KTTD), XBT-10, DSM-5-TR — müqayisəli; differensial diaqnostika — cədvəl formatında;
Müayinə və qiymətləndirmə — klinik müsahibə, skrininq şkalaları, laboratoriya;
Müalicə — ümumi strategiya, fazalı yanaşma, psixoterapiya, farmakoterapiya, xüsusi klinik vəziyyətlər;
İzləmə və proqnoz;
Miflər və yanlış inanclar — etiologiya mifləri, zərərli və ya səmərəsiz «müalicə» üsulları;
Mənbələr — XBT-11 KTTD 2024, APA, NICE, WFSBP, ISTSS, ISSTD və digər beynəlxalq klinik tövsiyələr;

Terminologiya

Psixiatrik terminologiya Azərbaycan dilində sistemləşdirilmişdir. Bir çox termin klassik rus-sovet psixiatriyasından gələn uyğunlaşmaları əks etdirir, çünki Azərbaycanda psixiatrik təhsil ənənəvi olaraq rus dilində formalaşmışdır. Beynəlxalq terminlər ingilis dilində, mötərizədə «ing.» qeydi ilə verilir (terminoloji aydınlıq məqsədi ilə).

Popov-Vid məktəbinin inteqrasiyası

Yu.V. Popov və V.D. Vid «Müasir klinik psixiatriya» (Sankt-Peterburq: Reç, 2006, 2-ci nəşr) — postsovet klinik psixiatriyasının klassik dərsliyidir. Onların metodu — klassik nozologiya, biopsixososial model və praktik klinik təcrübə — müasir beynəlxalq tövsiyələrlə uyğun olduğu yerlərdə bu kitaba inteqrasiya edilmişdir. Fərqlər olan yerlərdə (məs. XBT-11-in ölçülü (dimensiyal) şəxsiyyət modeli) bu açıq şəkildə göstərilir.

Müalicə standartları

Hər pozuntu üçün müalicə beynəlxalq klinik tövsiyələrə istinad edilir:

Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA) klinik təcrübə tövsiyələri;
Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Sosial Xidmətlər üzrə Milli İnstitutu (NICE);
Ümumdünya Bioloji Psixiatriya Cəmiyyətləri Federasiyası (WFSBP);
Kanada Əhval və Təşviş Pozuntularının Müalicəsi Şəbəkəsi (CANMAT)/Beynəlxalq Bipolyar Pozuntular Cəmiyyəti (ISBD) — bipolyar affektiv pozuntu;
Travmatik Stressin Öyrənilməsi üzrə Beynəlxalq Cəmiyyət (ISTSS);
Travma və Dissosiasiyanın Öyrənilməsi üzrə Beynəlxalq Cəmiyyət (ing. International Society for the Study of Trauma and Dissociation, ISSTD);
Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyası (AACAP);
Milli dərman siyahıları və təlimatlar.

Dərman adları həm beynəlxalq qeyri-patent adı (BQPA; ing. international nonproprietary name — INN), həm də ticari (ing. brand) adda verilir, çünki Azərbaycan bazarında dərmanlar əksərən ticari adla tanınır.

Azərbaycan klinik konteksti

Hər uyğun yerdə Azərbaycan kontekstinə spesifik qeydlər verilir:

İlkin səhiyyədə tətbiq məsələləri;
Mədəni xüsusiyyətlər və damğalama (ing. stigma);
Hüquqi-etik çərçivələr;
Mövcud resursların məhdudluğu;
İkinci Qarabağ müharibəsi veteranlarında travma pozuntuları;
Azərbaycan dilində etibarlılığı təsdiqlənmiş alətlər.

Şkalalar və alətlər

Əlavə B-də ən çox istifadə olunan skrininq və qiymətləndirmə alətləri tam mətn şəklində (açıq lisenziyalı) və ya təsvir olaraq (kommersiya məqsədli) təqdim olunur.

Mənbələr və yanaşma

Nüfuzlu mənbələrin prioritet ardıcıllığı. Hər bir mövzu üzrə bir əsas avtoritet bələdçi birinci sırada təqdim olunur, sonra digər bələdçilər müqayisə və ya tamamlama üçün gətirilir. Bu yanaşma akademik dəqiqliklə konkretlik arasında tarazlıq saxlamaq və məlumat təkrarlığından qaçmaq məqsədi daşıyır. Hər bir pozuntu üzrə əsas avtoritet bələdçi seçimləri:

Şizofreniya: NICE CG178 (2014) + Azərbaycan Respublikası (AR) Səhiyyə Nazirliyinin Klinik Protokolu (2009)
Depressiya: Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Sosial Xidmətlər üzrə Milli İnstitutu (NICE) NG222 (2022) — «Böyüklərdə depressiyanın müalicəsi və idarə olunması» təlimatı + AR Səhiyyə Nazirliyi Klinik Protokol + APA Practice Guideline (2010)
Bipolyar pozuntu: CANMAT/ISBD (2018, 2021 yenilənməsi)
Təşviş pozuntuları: NICE Clinical Guideline 113 (2011/2020). «Böyüklərdə ümumiləşmiş təşviş pozuntusu və panik pozuntu: idarəetmə». NICE CG113 (2011) + AR Səhiyyə Nazirliyi Klinik Protokol (2013) + WFSBP (2012)
OKP: NICE Clinical Guideline 31 (2005). «Obsessiv-kompulsiv pozuntu və bədən dismorfik pozuntusu». NICE CG31 (2005, qüvvədə) + AR Səhiyyə Nazirliyi Klinik Protokol (2015) + APA (2007)
PTSP: NICE NG116 (2018) + ISTSS Prevention and Treatment Guidelines (2019)
Yemə pozuntuları: NICE Guideline 69 (2017). «Yemə pozuntuları: tanınma və müalicə». NICE NG69 (2017) + APA (2023)
Şəxsiyyət pozuntuları: NICE Clinical Guideline 78 (2009). «Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu: tanınma və idarəetmə». NICE CG78 (sərhəd şəxsiyyət pozuntusu, 2009), CG77 (antisosial şəxsiyyət pozuntusu, 2009) + APA (2024)
Neyroinkişaf pozuntuları: AACAP Practice Parameters + NICE (NG87 — DƏHP, 2018; CG128/CG170/CG142 — autizm spektri pozuntusu)
Psixoaktiv maddələrin istifadəsi pozuntuları: NICE CG115 (alkoqol) + Amerika Asılılıq Tibb Cəmiyyəti (ASAM) standartları (2020)
Demensiya: NICE Guideline 97 (2018). «Demensiya: demensiyalı şəxslərin və onlara qulluq edənlərin qiymətləndirilməsi, idarə edilməsi və dəstəyi». NICE NG97 (2018)

Yerli avtoritet mənbələr:

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzi (İSİM) tərəfindən hazırlanmış və Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının qərarları ilə təsdiq edilmiş klinik protokollar
«Psixiatriya yardımı haqqında» Azərbaycan Respublikasının 12 iyun 2001-ci il tarixli Qanunu (sonrakı dəyişikliklərlə)
«Psixoloji yardım haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanunu

MDB və postsovet məkanı:

Popov Yu.V., Vid V.D. Müasir klinik psixiatriya. 2-ci nəşr. Sankt-Peterburq: Reç, 2006 — klinik psixiatriyanın klassik postsovet mənbəyi kimi nəzərə alınmışdır.

Kitabın istifadə qaydası

Tipik klinik istifadə:

Pasiyentdə müəyyən psixi pozuntudan şübhələndikdə, mündəricatdan müvafiq bölmə tapılır.
Diaqnoz (6-cı bölmə) — XBT-11 meyarları ilə qiymətləndirmə aparılır.
Differensial diaqnoz (6.4 yarımbölməsi) — cədvəldən digər ehtimalların istisnası.
Müayinə metodları (7-ci bölmə) — plan tərtib edilir.
Müalicə (8-ci bölmə) — sübut dərəcəsi göstərilməklə tövsiyələr verilir.

Tələbə üçün:

Mündəricatdan dərs mövzusu axtarılır.
Hər bölmədə Tərif → Etiologiya → Epidemiologiya → Klinik təzahürlər → Diaqnoz ardıcıllığı izlənilir.
Hüquqi-etik aspektlər bölməsindən qanunvericilik məsələləri öyrənilir

Klinik psixoloq üçün:

Hüquqi-etik aspektlər bölməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır (məcburi hospitallaşdırma şərtləri, psixoloji yardımın hədləri)
Diaqnostik bölmələr həkim-psixiatra yönləndirmə qərarı vermək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Məsuliyyət qeydi

Bu kitab klinik istinad-bələdçidir, lakin konkret pasiyentlə bağlı qərar qəbul etmə zamanı:

Pasiyentin fərdi klinik mənzərəsi mütləq nəzərə alınmalıdır
Müalicə qərarları — pasiyentin razılığı, komorbidlikləri, dərmanın yerli mövcudluğu nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir
Dərman dozaları — yerli istifadə təlimatları ilə təsdiq edilməlidir.
Hüquqi-etik məsələlərdə müvafiq qanunvericiliyin qüvvədə olan son mətni yoxlanılmalıdır.
Bu kitab fərdi tibbi məsləhəti əvəz etmir

Sahə üzrə biliklər mütəmadi yenilənir; həkim beynəlxalq və yerli tövsiyələrin yeniliklərini izləməlidir.