Klinik Psixiatriya

Hamiləlik, doğuş və ya zahılıq dövrü ilə əlaqəli psixi və ya davranış pozuntuları, psixotik simptomsuz

XBT-10F53.0Digər rubrikalarda təsnif olunmayan, doğuşdan sonrakı dövrlə əlaqədar yüngül psixi pozuntular və davranış pozuntuları
DSM-5-TR—«Peripartum başlanğıclı» kvalifikator (DSM-5-TR-də ayrıca kateqoriya yoxdur)

1. Tərif və nozologiya

Postnatal depressiya (XBT-11: 6E20 Mental and Behavioural Disorders Associated with Pregnancy, Childbirth or the Puerperium; DSM-5-TR: F32.x / F33.x Major Depressive Disorder with peripartum onset specifier) — doğuşdan sonra (meyarlara görə: DSM-5-TR — 4 həftə, XBT-11 — təxminən 6 həftə; klinikada 1 ilədək) inkişaf edən böyük depressiv epizod (TDP). Qadınların 10–15%-inə təsir edir.

2. Tarixçə

  • Marcé L.V. (1858) — doğuşdan sonrakı psixozun və depressiyanın ilk klinik təsviri.
  • EPDS — Cox J.L. və b. (1987) — Edinburgh Postnatal Depression Scale.
  • NICE CG192 (2014, 2020-ci il yenilənməsi) — antenatal və postnatal psixi sağlamlıq.
  • FDA — breksanolon (2019), zuranolon (2023) — doğuşdan sonrakı depressiya üçün ilk xüsusi təsdiqlənmiş preparatlar.

3. Epidemiologiya

  • Yayılma: 10–15% (yüksək gəlirli ölkələrdə), 20–30% (aşağı və orta gəlirli ölkələrdə).
  • «doğuşdan sonrakı keçici melankoliya» (ing. baby blues) — daha yüngül, qısamüddətli (1–2 həftə) — 50–80% qadınlarda; klinik müdaxilə tələb etmir.
  • Komorbidlik: təşviş, OKP, panik.
  • Risk amilləri: əvvəlki depressiya, ailə tarixçəsi, hamiləlikdə depressiya, partnyor dəstəyi yoxluğu, sosial-ekonomik stress.

4. Etiologiya və patogenez

  • Hormonal — doğuşdan sonra estrogen və progesteronun kəskin enməsi; allopregnanolon disrequlyasiyası.
  • Yuxu pozulması yenidoğulmuşa qulluq ilə əlaqədardır.
  • Psixososial stress, münasibətlər, sosial dəstək.
  • Genetik və əvvəlki affektiv pozuntu tarixçəsi.

5. Klinik təzahürlər

  • Böyük depressiv epizod simptomları (yuxu pozuntusu, iştahsızlıq, anhedoniya, dəyərsizlik, intihar fikirləri).
  • Spesifik xüsusiyyətlər: körpəyə qarşı affektiv distans, uşaq bağlanmasında çətinlik, ana rolunun öhdəsindən gələ bilməməsi inamı, körpəyə zərər haqqında müdaxiləedici (intruziv) fikirlər (eqo-distonik — OKP-yə bənzər; postnatal psixozdan fərqli).
  • İntihar riski və nadir hallarda körpəöldürmə (infantisid) (postnatal psixozda daha yüksək).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Böyük depressiv epizod meyarları (DSM-5-TR 5+ simptom 2 həftə; XBT-11) + peripartum başlanğıc kvalifikatoru (peripartum onset specifier) (DSM-5-TR — hamiləlik və ya doğuşdan sonrakı 4 həftə ərzində; XBT-11 — zahılıq dövrü ilə məhdudlaşır (doğuşdan sonrakı ilk 6 həftə)).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • NICE CG192 (2014, 2020-ci il yenilənməsi) — diaqnoz və müalicə.
  • ACOG Committee Opinion 757 (2018) — perinatal depressiya skrininq.
  • USPSTF (ABŞ Profilaktik Xidmətlər üzrə İşçi Qrupu) — hamilə və doğuşdan sonrakı dövrdə olan qadınlarda skrininq.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. EPDS (Edinburgh Postnatal Depression Scale, 10 maddə) — qızıl standart skrininq; kəsmə həddi (cut-off) ≥ 10 — mümkün depressiya (həssas skrininq həddi), ≥ 13 — ehtimal olunan böyük depressiya.
  2. Klinik müsahibə (hospitalizasiya və ya intihar riskinin qiymətləndirilməsi).
  3. Postnatal psixoz fərqi — psixotik simptomlar varsa təcili hospitalizasiya.
  4. Tibbi qiymətləndirmə — tiroid (doğuşdan sonrakı tiroidit), anemiya.
  5. Komorbid təşviş, OKP skrininq.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
«Baby blues» ≤ 2 həftə, yüngül, klinik müdaxilə tələb etmir.
Postnatal psixoz (6E21) Psixotik simptomlar; təcili hospitalizasiya.
Bipolyar depressiv epizod Manik/hipomanik epizod tarixçəsi.
Doğuşdan sonrakı tiroidit TSH.
Anemiya Hemoqlobin.
Postnatal OKP Eqo-distonik intruzivlər ilə körpəyə zərər; postnatal depressiya ilə komorbiddir.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • EPDS, PHQ-9.
  • C-SSRS — intihar və körpəyə zərər riski.
  • TSH, hemoqlobin.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG192, ACOG, APA)

  1. Yüngül–orta: psixoterapiya birinci sıra koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) və şəxslərarası terapiya (İPT), xüsusilə peripartum dövrə uyğunlaşdırılmış.
  2. Orta-ağır: psixoterapiya + SSGİ. Əmizdirmə kontekstində:
    • Sertralin (südə keçməsi ən az olan) və paroksetin — birinci sıra;
    • Fluoksetin uzun yarımömrə malik olduğundan ehtiyatla təyin edilir;
    • Sitalopram, essitalopram — uyğundur.
  3. Refrakter ağır postnatal depressiya (PPD):
    • Breksanolon (Zulresso) — venadaxili (IV) 60 saatlıq infuziya; FDA 2019 təsdiqi; risk qiymətləndirmə və azaltma strategiyası (REMS) proqramı çərçivəsində klinikada nəzarət; sürətli effekt.
    • Zuranolon (Zurzuvae) — daxilə qəbul üçün 14 günlük kurs; FDA 2023 təsdiqi; daha əlverişli.
  4. EKT — psixotik depressiya, ağır intihar riski, qida qəbulunun pozulması, hamiləlikdə də təhlükəsiz.
  5. Ailə dəstəyi, həmyaşıd dəstəyi (məsələn, postnatal depressiya üzrə yardım xətti).
  6. Sosial xidmət və ana–körpə bağlanmasının (bonding) dəstəklənməsi.
  7. Yuxu gigiyenası və ailə üzvlərinin gecə baxımına cəlb olunması.

8.2 Müalicə metodikaları

  1. Perinatal Şəxslərarası Terapiya (İPT) — Stüart (Stuart S.), Robertson (Robertson M.) — Ana rolunun dəyişməsi, partnyorla münasibətlər, sosial dəstək sistemi.
  2. KDT Perinatal Uyğunlaşdırılmış — Koqnitiv təhriflər, davranış aktivasiyası.
  3. Breksanolon (Zulresso) — venadaxili 60 saatlıq infuziya; tətbiqi yalnız REMS proqramı çərçivəsində klinikada mümkündür.
  4. Edinburq Postnatal Depressiya Şkalası (ing. Edinburgh Postnatal Depression Scale, EPDS) — 10 maddəlik özünüqiymətləndirmə.
  5. EKT hamiləlikdə və əmizdirmə dövründə yalnız ciddi göstərişlər zamanı tətbiq edilir; ağır refrakter halda.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

  • NICE CG192 — sertralin və paroksetin əmizdirmədə birinci sıra.
  • Louik C. və b. NEJM 2007, Huybrechts K.F. və b. NEJM 2014 — SSGİ hamiləlikdə kardial malformasiyalar (paroksetin diqqətlə).
  • Meltzer-Brody S. və b. Lancet 2018 — breksanolon RKİ.

9. Proqnoz

  • Adekvat müalicə ilə 70–80% remissiya.
  • Sonrakı hamiləliklərdə residiv riski (təxminən 25%).
  • Müalicəsiz xronikləşmə və komorbidlik.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Postnatal depressiya (PPD) adi „doğuşdan sonrakı keçici melankoliya“dır (ing. baby blues), keçicidir»

Sübut: baby blues ≤ 2 həftə, yüngül; PPD klinik depressiv epizod, müdaxilə tələb edir; uzun davam edə bilər.

Mif 2: «Antidepressantlar əmizdirmə dövründə təhlükəlidir»

Sübut: sertralin və paroksetin əmizdirmədə qəbul ediləndir; südə keçmə minimaldır; klinik məsləhət tələb olunur.

Mif 3: «Ana zəifdir, „özünü ələ almalıdır“»

Sübut: PPD klinik vəziyyətdir; intihar və infantisid riski mövcuddur; müdaxilə tələb edir.

Mif 4: «Breksanolon PPD-ni sağaldır»

Sübut: sürətli effekt göstərir, lakin xərc və klinikada nəzarət tələbi əhəmiyyətlidir; standart yanaşma SSGİ + psixoterapiya.

Mif 5: «PPD körpəyə təsir etmir»

Sübut: PPD ana ilə körpə arasındakı bağlanmaya (bonding), körpənin koqnitiv və emosional inkişafına təsir göstərir; erkən müdaxilə vacibdir.

Mif 6: «İntruziv (müdaxilə edici) fikirlər — körpəyə zərər vermək qorxusu — həmişə psixoz əlamətidir»

Sübut: postnatal OKP-də bu fikirlər eqo-distonikdir (pasiyent onlardan əzab çəkir, qaçınma davranışı göstərir); postnatal psixozda eqo-sintonik və davranışa keçə bilir — fərqli müdaxilə.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6E20 Hamiləlik, doğuş və ya zahılıq dövrü ilə əlaqəli psixi və ya davranış pozuntuları, psixotik simptomsuz. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). CG192 nömrəli təlimat: Antenatal və postnatal psixi sağlamlıq. 2014, 2020-ci il yenilənməsi.
  4. Amerika Obstetriya və Ginekologiya Kolleci (ACOG). 757 nömrəli Komitə Rəyi: Perinatal depressiyanın skrininqi. 2018.
  5. Koks C.L., Holden C.M., Saqovski R. Doğuşdan sonrakı depressiyanın aşkarlanması. 10 bəndlik Edinburq doğuşdan sonrakı depressiya şkalasının hazırlanması. «Britaniya Psixiatriya Jurnalı» (Br J Psychiatry). 1987;150:782–786.
  6. Meltser-Brodi S. və b. Doğuşdan sonrakı depressiyada breksanolon inyeksiyası. «Lancet». 2018;392(10152):1058–1070.
  7. Deliqiannidis K.M. və b. Doğuşdan sonrakı depressiyada zuranolonun plaseboya nisbətən təsiri. «JAMA Psixiatriyası» (JAMA Psychiatry). 2021;78(9):951–959.
  8. Luik K., Lin A.E., Verler M.M., Hernandes-Dias S., Mitçell A.A. Birinci trimestrdə seçici serotonin geri alım inhibitorlarından istifadə və anadangəlmə qüsurlar riski. «Nyu İngiltərə Tibb Jurnalı» (N Engl J Med). 2007;356(26):2675–2683.
  9. Huybreçts K.F., Palmsten K., Avorn C. və b. Hamiləlikdə antidepressantlardan istifadə və ürək qüsurları riski. «Nyu İngiltərə Tibb Jurnalı» (N Engl J Med). 2014;370(25):2397–2407.
  10. Stuart S., Robertson M. Şəxslərarası psixoterapiya: həkim üçün bələdçi. 2-ci nəşr. London: Hodder Arnold; 2012.