Klinik Psixiatriya

Ruminasiya-requrgitasiya pozuntusu

XBT-10F98.2Körpə və uşaq yaşında qida qəbulu pozuntusu
DSM-5-TRF98.21 / F50.84Ruminasiya pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Ruminasiya-Requrgitasiya Pozuntusu (XBT-11: 6B85; DSM-5-TR: F98.21) — udulmuş qidanın iradi və ya yarı-iradi geri qaytarılması (requrgitasiya) ardınca yenidən çeynənmə, yenidən udma və ya tüpürmə ilə xarakterizə olunur. Mədə-bağırsaq xəstəlikləri (qastroezofageal reflüks və s.) ilə tam izah olunmur.

2. Tarixçə

  • XVII əsrdə «merisizm» termini (Fabricius).
  • DSM-IV — körpə və uşaqlıq pozuntusu kimi.
  • DSM-5 (2013) — bütün yaşlarda diaqnoz.

3. Epidemiologiya

  • Yayılma: körpə və uşaqlarda nadir; intellektual əlillikli pasiyentlərdə 6–10%; böyüklərdə (xüsusilə yemə pozuntusu ilə komorbid hallarda) tanınması artmaqdadır.
  • Komorbidlik: İD, ASP, təşviş, BN, BED.

4. Etiologiya və patogenez

  • Davranışın şərtlənməsi — yeməkdən sonrakı gəyirmə ardınca gələn requrgitasiya öyrənilmiş davranışa çevrilir.
  • Stress və təşviş.
  • İD/ASP-də qida ilə özünü stimullaşdırma.

5. Klinik təzahürlər

  • Qida qəbulundan dəqiqələr–saatlar sonra requrgitasiya baş verir.
  • Qidalanma pozuntusunun nəticələri: çəki itkisi, qidalanma çatışmazlığı, elektrolit pozulması, diş eroziyası, halitoz.
  • Sosial nəticələr: utanc, sosial təcrid.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Udulmuş qidanın təkrarlanan requrgitasiyası — DSM-5-TR: ≥ 1 ay; XBT-11: həftədə bir neçə dəfə, ən azı bir neçə həftə ərzində; yenidən çeynənmə, udulma və ya tüpürmə.

B. Requrgitasiya tibbi vəziyyət (məs. reflüks, pilorik stenoz, piloroduodenal obstruksiya) ilə əlaqəli deyil.

C. Sinir anoreksiyası, bulimiya, BED, QYQTP kontekstində baş vermir.

D. Başqa psixi pozuntu (xüsusilə İD, ASP) fonunda baş verirsə, klinik diqqət tələb edəcək qədər ağırdırsa, ayrıca qiymətləndirilməlidir.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • DSM-5-TR / XBT-11 — meyarlar üst-üstə düşür; fərq müddət və yaş həddindədir: DSM-5-TR ≥ 1 ay tələb edir, XBT-11 — həftədə bir neçə dəfə ən azı bir neçə həftə ərzində və inkişaf yaşının ≥ 2 il olmasını.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə.
  2. Tibbi qiymətləndirmə — Qastroezofageal reflüks xəstəliyi (GERD), pilorik patologiya və qastroparez istisnası (yuxarı mədə-bağırsaq endoskopiyası, motillik tədqiqatı).
  3. Manometriya — funksional requrgitasiyanın təsdiqi.
  4. Çəki və qidalanma ilə bağlı vəziyyət.
  5. Komorbid yemə pozuntusu skrininqi.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
GERD Tipik turş qaytarma; pH-monitorinq.
Bulimiya (6B81) İradi qusma kompensator məqsədli.
Sinir anoreksiyası (6B80) Çəki qorxusu.
Qastroparez Motorika tədqiqatı.
Pilorik obstruksiya Endoskopiya.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • Endoskopiya, manometriya, pH-monitorinq.
  • Ümumi qan analizi, elektrolitlər.

8. Müalicə

  1. Diafraqmal tənəffüs — birinci sıra davranış müdaxiləsidir (Chitkara D.K. və b. Am J Gastroenterol 2006; effekt 50–70%).
  2. Vərdiş əvəzləmə təlimi — alternativ davranış öyrənmə.
  3. Bioəks-əlaqə (biofeedback).
  4. Stressin idarə edilməsi və KDT.
  5. İD/ASP-də funksional davranış analizi və ABA.
  6. Tibbi: GERD ilə birgə olduqda proton pompası inhibitoru ilkin müdaxilə sayılır.

8.1 Müalicə metodikaları

  1. Diafraqmal Tənəffüs (ing. Diaphragmatic Breathing) — Qida qəbulundan sonra 5–10 dəqiqə yavaş qarın nəfəsi alma — requrgitasiyanın qarşısını alır.
  2. Vərdiş əvəzləmə təlimi (ing. HRT, habit reversal training) — alternativ davranışın formalaşdırılması.
  3. Bioəks-əlaqə (biofeedback) — Qarın əzələlərinə nəzarət.
  4. FBA — funksional davranış analizi (İD/ASP-də) — Davranışın tətikləyici və saxlayıcısının analizi.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • Roma Fondunun meyarları (funksional mədə-bağırsaq pozuntuları).
  • NICE NG69 — yemə pozuntularının ümumi prinsipləri tətbiq edilir.

9. Proqnoz

  • Diafraqmal tənəffüs və vərdiş əvəzləmə təlimi ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Ruminasiya GERD-in formasıdır»

Sübut: ayrı pozuntudur; manometriya və klinik model fərqlənir.

Mif 2: «Yalnız cərrahi müalicə (Nissen fundoplikasiyası) problemi həll edir»

Sübut: Nissen fundoplikasiyası funksional ruminasiya üçün tövsiyə edilmir; davranış müdaxiləsi birinci sıra müalicədir.

Mif 3: «Pasiyent bunu qəsdən edir, cəza ilə dayandırmaq olar»

Sübut: yarı-iradi davranışdır, şərti refleks (kondisionlaşma) əsaslıdır; cəza effektsizdir.

Mif 4: «Antiemetik effektivdir»

Sübut: antiemetiklər (məs. ondansetron) ruminasiyada effektsizdir.

Mif 5: «İD/ASP pasiyentlərində dayandırılmaz»

Sübut: davranış müdaxilələri effektivdir; qidalanma ilə bağlı komplikasiyalar üçün aktiv müdaxilə vacib.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6B85 Ruminasiya-requrgitasiya pozuntusu. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Çitkara D.K., Van Tilburq M., Vaythed V.E., Talli N.C. Ruminasiya sindromunda diafraqmal tənəffüsün öyrədilməsi. «Amerika Qastroenterologiya Jurnalı» (Am J Gastroenterol). 2006;101(11):2449–2452.
  4. Bağırsaq-beyin qarşılıqlı təsiri pozuntularının Roma IV diaqnostik meyarları. Roma Fondu; 2016.