Anorqazmiya

XBT-10F52.3	Orqazm disfunksiyası
DSM-5-TRF52.31 / F52.32	Qadınlarda orqazm pozuntusu / gecikmiş eyakulyasiya

1. Tərif və nozologiya

Anorqazmiya (XBT-11: HA02.0 Anorgasmia; DSM-5-TR: qadınlarda orqazm pozuntusu (ing. Female Orgasmic Disorder, F52.31); kişilərdə gecikmiş eyakulyasiya (ing. Delayed Ejaculation, F52.32)) — kifayət edən cinsi həyəcandan sonra orqazma nail olma çətinliyi, gecikmə və ya yoxluğu; və ya orqazm intensivliyinin azalması.

Müddət ≥ 6 ay; situativ və ya generalizə olunmuş; ömürboyu (lifelong) və ya qazanılmış (acquired).

2. Tarixçə

• Masters və Conson (1970) orqazm fazasının pozuntusunu klassik şəkildə təsvir etmişlər.
• ISSWSH və ISSM göstərişləri.

3. Epidemiologiya

• Qadınlarda 5–10% klinik mənalı anorqazmiya; kişilərdə gecikmiş eyakulyasiya 1–4% tezlikdə müşahidə olunur.
• Antidepressant (SSGİ) istifadəsində cinsi yan təsir 30–70% müşahidə olunur.

4. Etiologiya və patogenez

• Dərmana bağlı (SSGİ, antipsixotik, opioid).
• Neyroloji (çanaq nahiyəsində cərrahiyyə, multipel skleroz (MS), diabetik neyropatiya).
• Endokrin (hipotireoz, hiperprolaktinemiya).
• Psixoloji — təşviş, travma, bilik çatışmazlığı.
• Yaş və hormonal dəyişikliklər.

5. Klinik təzahürlər

• Orqazma çatma çətinliyi və ya yoxluğu.
• Orqazm intensivliyinin azalması.
• Əzab-əziyyət, qaçınma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR)

A. Kifayət edən cinsi həyəcandan sonra orqazm gecikməsi, yoxluğu və ya intensivliyinin azalması — halların 75–100%-də.

B. Müddət ≥ 6 ay.

C. Əzab-əziyyət.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• ISSM Delayed Ejaculation Guideline.
• ISSWSH qadınlarda orqazm disfunksiyası üzrə tövsiyələr vermişdir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (cinsi tarixçə, masturbasiya zamanı orqazm, partnyorla orqazm).
2. FSFI (qadınlarda) / IIEF (kişilərdə).
3. Dərman və komorbidlik təhlili.
4. Endokrin (testosteron, prolaktin, tiroid).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• FSFI, IIEF.
• Hormonal panel.
• Neyroloji və uroloji müayinə (qazanılmış forma şübhəsi olduqda).

8. Müalicə

1. Etioloji yanaşma — dərman, endokrin və neyroloji səbəblərin aradan qaldırılması.
2. SSGİ induksiyalı anorqazmiya:
   • Dərman keçidi — bupropion, mirtazapin, vortioksetin alternativ;
   • Doza azaltma; «dərman fasiləsi» (drug holiday) (SSGİ-də ehtiyatla);
   • Bupropion (köməkçi);
   • Qadınlarda SSGİ induksiyalı disfunksiya üçün sildenafilin əlavə təyini (rəsmi göstərişdən kənar) — Nurnberg JAMA 2008 RKİ.
3. Psixoterapiya və davranış — orqazm-yönəlmiş terapiya (Heiman & LoPiccolo); KDT, şüurlu fərqindəlik (ing. mindfulness) (Brotto L.A.).
4. Qadınlarda istiqamətli masturbasiya təhsili — istiqamətli masturbasiya (ing. directed masturbation); vibratordan istifadə.
5. Kişilərdə gecikmiş eyakulyasiya — psixoterapiya, masturbasiya nümunəsinin modifikasiyası; FDA tərəfindən təsdiqlənmiş xüsusi farmakoterapiya yoxdur.
6. Hormonal terapiya yalnız təsdiqlənmiş çatışmazlıqda.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Bupropion — SSGİ induksiyalı anorqazmiyada əlavə təyin və ya keçid.
2. İstiqamətli masturbasiya (ing. directed masturbation) — Heiman və LoPiccolo proqramı; qadınlarda ilkin anorqazmiyada təsirlidir.
3. Şüurlu fərqindəlik əsaslı KDT — Brotto L.A.-nın tədqiqatları; qadın cinsi disfunksiyasında.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Nurnberg H.G. və b. JAMA 2008 — SSGİ induksiyalı cinsi disfunksiyası olan qadınlarda sildenafilin təsiri.
• Brotto L.A.-nın şüurlu fərqindəlik (ing. mindfulness) üzrə tədqiqatları.

9. Proqnoz

Qadınlarda ilkin anorqazmiya üçün istiqamətli masturbasiya 60–90% effektivlik; SSGİ induksiyalı halda dərman strategiyası yaxşılaşma təmin edir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Qadın penetrasiya ilə orqazma çatmalıdır»

Sübut: əksər qadınlar (təxminən 70%) klitoral stimulyasiyaya ehtiyac duyur; tək penetrasiya ilə orqazm normal variasiyadır, anatomik norma deyil.

Mif 2: «Anorqazmiya qadında „soyuqluq“ əlamətidir»

Sübut: anorqazmiya çox vaxt bilik, texnika, təşviş və ya dərmanla bağlıdır; xarakter xüsusiyyəti deyil.

Mif 3: «SSGİ induksiyalı anorqazmiya keçicidir, müalicə tələb etmir»

Sübut: davamlıdır; dərman keçidi və ya köməkçi strategiyalar effektivdir; davam edən əzab-əziyyət klinik mənalı.

Mif 4: «Reseptsiz „orqazm gücləndiriciləri“ effektivdir»

Sübut: sübut zəif; FDA xəbərdarlıqları gizli komponent.

Mif 5: «Vibrator istifadəsi pasiyenti partnyorla orqazmdan məhrum edir»

Sübut: əksinə, ilkin anorqazmiya üzrə təhsildə effektivdir; partnyorla intim əlaqəyə inteqrasiya etmək olar.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. HA02.0 Anorqazmiya. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. Nurnberq H.Q. və b. Antidepressantlarla əlaqəli cinsi disfunksiyası olan qadınlarda sildenafil müalicəsi. «JAMA». 2008;300(4):395–404.
4. Brotto L.A. və b. Cinsi funksiya və disfunksiyanın psixoloji və şəxslərarası ölçüləri. «Cinsi Tibb Jurnalı» (J Sex Med). 2016;13(4):538–571.
5. Heiman J.R., LoPiccolo J. Orqazmı yaşamağı öyrənmək. Prentis Holl; 1988.