Davranış-dissosial pozuntu

XBT-10F91	Davranış pozuntuları
DSM-5-TRF91.1	Davranış pozuntusu, uşaqlıq dövründə başlanan tip

1. Tərif və nozologiya

Davranış-dissosial pozuntu (ing. XBT-11: 6C91 Conduct-Dissocial Disorder; DSM-5-TR: F91.1/F91.2/F91.9 Conduct Disorder, başlanğıc tipinə görə) — başqalarının hüquqlarına və yaşa uyğun sosial normalara davamlı və təkrarlanan müdaxilə paterni. Tipik uşaqlıq/yeniyetməlikdə başlayır; yetkinlikdə antisosial şəxsiyyət pozuntusuna keçə bilər.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz kimi daxil edilmişdir.
• DSM-5 (2013) — «məhdud prososial emosiyalar (ing. limited prosocial emotions)» kvalifikatoru (psixopati xüsusiyyətlərinin uşaqlıq markeri).
• NICE CG158 (2017) — Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE): uşaq və yeniyetmələrdə antisosial davranış üzrə təlimat.

3. Epidemiologiya

• 12 aylıq yayılma: 2–10%, median 4%; oğlanlarda qızlardan daha yüksəkdir (DSM-5-TR).
• Cins: kişilərdə 3 dəfə yüksəkdir.
• Başlanğıc — uşaqlıq (10 yaşa qədər, pis proqnoz) və ya yeniyetməlik (10 yaşdan yuxarı, daha yaxşı proqnoz).
• Komorbidlik: DƏHP 50%, MİP, TDP, təşviş, maddə istifadəsi, öyrənmə pozuntuları.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–60%-dir.
• Neyrobioloji — amiqdalanın və prefrontal korteksin disrequlyasiyası, simpatik oyanmanın aşağı səviyyəsi (sympathetic arousal)
• Mühit — uşaqlıq travması, sərt valideynlik tərbiyəsi, ailə disfunksiyası, həmyaşıd mühitinin təsiri.
• Prenatal dövrdə — tütün və alkoqol təsiri.

5. Klinik təzahürlər

DSM-5-TR-in 15 simptomu 4 kateqoriyada qruplaşdırılmışdır (12 ay ərzində ≥ 3 simptom)

• Aqressiya — insanlara/heyvanlara: təhdid, hücum, silahdan istifadə, fiziki zorakılıq, cinsi zorakılıq.
• Əmlakın zədələnməsi: qəsdən yanğın salma, başqa əşyaların zədələnməsi.
• Aldatma və oğurluq: evə qanunsuz daxil olma, yalan danışma, oğurluq.
• Qaydaların ciddi pozulması: qadağaya baxmayaraq gecələr evdən kənarda qalma, evdən qaçma, məktəbə getməmə (dərsdən yayınma; truancy).

«Məhdud prososial emosiyalar (ing. limited prosocial emotions)» kvalifikatoru (psixopatik xüsusiyyətlər)

• Peşmanlıq və ya günah hissi yoxluğu (ing. lack of remorse or guilt);
• Fəaliyyət nəticələrinə (təhsil, iş) biganəlik;
• Affektiv laqeydlik (ing. callous lack of empathy);
• Səthi affekt.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR meyarları (15-dən ≥ 3 simptom 12 ay; ən azı 1 simptom son 6 ay). Şiddət: yüngül, orta, ağır.

Başlanğıc: uşaqlıq tipi (≥ 1 simptom 10 yaşa qədər), yeniyetməlik tipi.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR və XBT-11 — hər ikisində «məhdud prososial emosiyalar» kvalifikatoru.
• XBT-11 — «Davranış-dissosial pozuntu (ing. conduct-dissocial disorder)»; uşaqlıqda və yeniyetməlikdə başlanğıc tiplərinə görə.
• NICE CG158 — diaqnoz və müdaxilə uşaq və yeniyetmələrə aiddir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə, həmçinin valideyn və müəllim məlumatları.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (K-SADS).
3. Uşaq Davranışı Yoxlama Siyahısı (CBCL — Child Behavior Checklist) və Müəllim Məlumat Forması (TRF — Teacher Report Form).
4. ICU (ing. Inventory of Callous-Unemotional Traits) — psixopatik xüsusiyyətlər üçün.
5. Komorbidlik (DƏHP, TDP, maddə, öyrənmə).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CBCL, TRF, ICU.
• Komorbidliyin skrininqi.
• İntellektual və akademik qiymətləndirmə.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG158, AACAP)

1. Valideyn təlimi (ing. parent training programs) 3–11 yaşlı uşaqlar üçün birinci sıra müdaxiləsidir:
   • «İnanılmaz illər» (Incredible Years) proqramı (Vebster-Stratton);
   • PCIT (Valideyn-Uşaq Qarşılıqlı Təsir Terapiyası; parent-child interaction therapy);
   • Triple P.
2. Yeniyetmələr üçün:
   • Çoxsistemli Terapiya (ing. multisystemic therapy; Henggeler S.V., MST) — ailə, həmyaşıdlar, məktəb və icmanı əhatə edir;
   • FFT — Funksional Ailə Terapiyası (ing. functional family therapy);
   • MTFC — Çoxölçülü Müalicə Himayə Qayğısı (ing. multidimensional treatment foster care).
3. Komorbid DƏHP-də stimulyantlar tətbiq olunur (aqressiyanı da azaldır).
4. Antipsixotik (risperidon) — ağır aqressiyada off-label, ehtiyatla; FDA təsdiqi yox (uşaq aqressiyası üçün spesifik).
5. «Scared Straight» (qorxutma proqramı) və oxşar proqramlar əks-göstərişdir — Cochrane (Petrosino A. 2013) — bu proqramlar antisosial davranışı artırır.
6. «Boot camp» (hərbi düşərgə) tipli «tough love» proqramları — sübut bazası yoxdur və zərərlidir.

8.2 Müalicə metodikaları

1. «Incredible Years» proqramı — Vebster-Stratton (Webster-Stratton) — 3–8 yaşlı uşaqların valideynləri üçün qrup proqramı; 14–22 seans (NICE CG158 üzrə valideyn təlimi proqramları 3–11 yaş aralığını əhatə edir).
2. Valideyn-Uşaq Qarşılıqlı Təsir Terapiyası (ing. parent-child interaction therapy, PCIT) — 2–7 yaş; CDI + PDI.
3. Çoxsistemli Terapiya (ing. Multisystemic Therapy, MST) — Yeniyetmələr üçün ev şəraitində aparılan multisistem müdaxiləsi; ağır davranış pozuntusu üçün güclü sübut bazasına malikdir.
4. Funksional Ailə Terapiyası (ing. Functional Family Therapy, FFT) — ailəyə əsaslanan, 8–30 seans.
5. Çoxölçülü Müalicə Himayə Qayğısı (ÇMMHQ; ing. MTFC — Multidimensional Treatment Foster Care) — Strukturlaşdırılmış himayədar ailə proqramı; ağır hallarda tətbiq edilir.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG158 (2017).
• AACAP Practice Parameter (Steiner H. 2007).
• Cochrane (Petrosino 2013) — «Qorxuya əsaslanan proqramlar» (ing. Scared Straight) əks-göstərişdir.

9. Proqnoz

• Uşaqlıq tipi və psixopatik xüsusiyyətlərlə — yetkinlikdə ASŞP təxminən 40–50% riski.
• Yeniyetməlik tipi yaxşı proqnoz verir.
• Erkən valideyn təlimi və multisistem müdaxiləsi nəticələri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Sərt cəza/intizam ən effektiv müdaxilədir»

Sübut: sərt cəza antisosial davranışı gücləndirir; pozitiv valideyn təlimi sübutludur.

Mif 2: «Qorxuya əsaslanan (ing. Scared Straight) proqramlar gəncləri „düzəldir“»

Sübut: Petrosino A. Cochrane 2013 — Scared Straight antisosial davranışı artırır (OR 1,68; 95% ET 1,20–2,36); əks-göstərişdir; mediada bəzən «təsirli» kimi təqdim edilir, lakin meta-analizin nəticəsi mənfidir.

Mif 3: «Davranış pozuntusu mütləq ASŞP-yə çevrilir»

Sübut: yeniyetməlik tipli halların təxminən 50%-i remissiya edir; uşaqlıq tipi və psixopatik xüsusiyyətlərlə pis proqnoz.

Mif 4: «Stimulyant aqressiyanı artırır»

Sübut: komorbid DƏHP olduqda stimulyantlar aqressiyanı azaldır; istifadə davranışının və yan təsirlərin monitorinqi ilə aparılır.

Mif 5: «Hərbi düşərgə (ing. boot camp) və ya hərbi mühit ağır davranış pozuntusunu (DP) sağaldır»

Sübut: sübut yoxdur; bəzi tədqiqatlarda əksinə, vəziyyətin pisləşdiyi göstərilmişdir.

Mif 6: «Antipsixotik standart birinci sıra»

Sübut: valideyn təlimi və psixososial yanaşmalar birinci sıra; risperidon ağır refrakter hallarda qeyri-rəsmi göstərişlə (ing. off-label) tətbiq edilir.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6C91 Davranış-dissosial pozuntu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik təlimat CG158. Uşaqlar və yeniyetmələrdə antisosial davranış və davranış pozuntuları: tanınması və idarə edilməsi. 2017.
4. Ştayner H., Remsinq L. Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyasının (AACAP) müxalif-inadkar pozuntunun qiymətləndirilməsi və müalicəsi üzrə Təcrübə Parametri. «Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyası Jurnalı» (J Am Acad Child Adolesc Psychiatry). 2007;46(1):126–141.
5. Petrosino A. və b. «Scared Straight» (Scared Straight) və yeniyetmə cinayətkarlığının qarşısının alınması üzrə digər yeniyetmə maarifləndirmə proqramları. «Cochrane Sistematik İcmallar Məlumat Bazası» (Cochrane Database Syst Rev). 2013;(4):CD002796.
6. Henggeler S.V. Multisistemik terapiya. Qilford Nəşriyyatı; 1998.
7. Sanders M.R. Üçqat P — Müsbət Valideynlik Proqramının hazırlanması, qiymətləndirilməsi və çoxmillətli yayılması. «Klinik Psixologiyanın İllik İcmalı» (Annu Rev Clin Psychol). 2012;8:345–379.