Klinik Psixiatriya

İlkin psixotik pozuntuların simptom domenləri

XBT-10—XBT-10-da qarşılığı yoxdur
DSM-5-TRF29Dəqiqləşdirilməmiş şizofreniya spektri və digər psixotik pozuntu

1. Tərif və nozologiya

6A25 XBT-11-də ilkin psixotik pozuntular qrupunun (6A20–6A24) ölçülü alt strukturudur. O, ayrı klinik nozoloji vahid deyil — diaqnozu əsas pozuntu (məsələn, 6A20 Şizofreniya) üzərinə əlavə kvalifikator kimi qoyulur. Altı simptom sahəsinin hər biri üçün ayrıca şiddət dərəcəsi (yoxdur / yüngül / orta / ağır) qiymətləndirilir.

Konsepsiyanın əsası — psixotik pozuntuların heterojen klinik təqdimatını klassik alt-tiplər (paranoid, hebefrenik, katatonik) əvəzinə daha etibarlı və davamlı ölçü vasitəsi ilə təsvir etməkdir.

2. Tarixçə

  • Bleyler «4A» simptomları (1911) və Şnayder «1-ci dərəcəli simptomlar» (1959) kateqorial yanaşmalardır.
  • Crow T.J. (1980) — Tip I (pozitiv simptomun üstünlük təşkil etdiyi I tip) və Tip II (neqativ dominant) konsepsiyası — dimensional yanaşmanın əsası.
  • Liddle P.F. (1987) — üç ölçülü faktor — reallığın təhrifi (ing. reality distortion), dezorqanizasiya (ing. disorganization), psixomotor yoxsulluq (ing. psychomotor poverty).
  • DSM-5 (2013) — III Bölmə tədqiqat kateqoriyasında dimensional qiymətləndirmə təklif edilmişdir.
  • XBT-11 (2019) — 6A25 rəsmi dimensional kvalifikator kimi inteqrasiya edilmişdir.

3. Altı simptom sahəsi

3.1 Pozitiv simptomlar

Sayıqlama, hallüsinasiya — qavrayış və düşüncə proseslərində «əlavə olunmuş» simptomlar. Şiddət: olmamasından ağır səviyyəyə qədər (pasiyentin gündəlik fəaliyyətinə təsir dərəcəsinə görə).

3.2 Neqativ simptomlar

Affektiv yastılıq, avolisiya (motivasiya itkisi), aloqiya (nitq yoxsullaşması), anhedoniya, sosial geri çəkilmə. Funksional pozulmanın əsas amilidir; farmakoterapiyaya zəif cavab verir.

3.3 Depressiv simptomlar

Aşağı əhval, ümidsizlik, intihar fikirləri, psixomotor ləngimə, anhedoniya (neqativ simptomdan fərqli olaraq emosional komponent üstünlük təşkil edir).

3.4 Manik simptomlar

Yüksək və ya əsəbi əhval, sürətli düşüncə, böyüklük ideyaları (ing. grandiose ideas), azalmış yuxu tələbi, sürətli nitq, psixomotor oyanıqlıq.

3.5 Psixomotor simptomlar

Katatonik komponentlər (mutizm, neqativizm, mumvari elastiklik, duruş pozuntusu (ing. posturing)), ajitasiya, ləngimə, stereotipiya.

3.6 Koqnitiv simptomlar

İşlək yaddaş, diqqət, icra funksiyası, emal sürəti, sosial koqnisiya. Pasiyentlərin 75–85%-ində mövcuddur; uzunmüddətli funksional səviyyəyə güclü təsir göstərir.

4. Klinik istifadə

4.1 Qiymətləndirmə vasitələri

  • Pozitiv və Neqativ Sindrom Şkalası (PANSS — ing. Positive and Negative Syndrome Scale; pozitiv, neqativ və ümumi psixopatologiya altşkalaları).
  • SANS / SAPS — neqativ və pozitiv simptomlar ayrı-ayrı qiymətləndirilir.
  • HAM-D, MADRS — depressiv komponent.
  • YMRS — manik komponent.
  • Buş-Frensis Katatoniya Qiymətləndirmə Şkalası (ing. Bush-Francis Catatonia Rating Scale) — psixomotor komponentin qiymətləndirilməsi.
  • MATRICS konsensus koqnitiv batareyası (MCCB — ing. MATRICS Consensus Cognitive Battery) — koqnitiv komponentin qiymətləndirilməsi.

4.2 Müalicə implikasiyaları

  • Pozitiv simptomlar üstünlük təşkil etdikdə standart antipsixotiklər (D2 reseptor antaqonistləri) təyin edilir.
  • Neqativ simptom dominant — atipik antipsixotiklərə üstünlük verilir (kariprazin); amisulprid aşağı dozada; klozapin — rezistentlikdə; psixososial reabilitasiya.
  • Depressiv komponent — əlavə terapiya kimi SSGİ (sertralin) və ya antidepressant; intihar riskinin monitorinqi.
  • Manik komponent — əhval stabilizatoru (litium, valproat) əlavə terapiya kimi; şizoaffektiv pozuntu kimi yenidən nəzərdən keçirilməsi tələb olunur.
  • Katatonik komponent — lorazepam testi və ya EKT.
  • Koqnitiv komponent — koqnitiv remediasiya (Wykes 2011 meta-analiz); dəstəklənən məşğulluq (ing. supported employment) ilə birgə tətbiq edildikdə funksional səviyyəyə təsir göstərir.

5. Mənbələr arasında fərqlər

  • XBT-11 (6A25): hər sahə üçün şiddət dərəcəsi xəstəlik gedişində dəyişdiyi üçün dövri yenidən qiymətləndirmə tövsiyə edilir.
  • DSM-5-TR: Section III araşdırma kateqoriyasında «həkim tərəfindən qiymətləndirilən psixoz simptomlarının şiddəti ölçüləri» (ing. Clinician-Rated Dimensions of Psychosis Symptom Severity) — XBT-11 6A25 ilə paralel; rəsmi diaqnostik kvalifikator deyil, lakin təcrübədə istifadə oluna bilər.
  • NICE CG178: dimensional qiymətləndirmə klinik yanaşma kimi tövsiyə edilir — müalicənin fərdiləşdirilməsinin əsasını təşkil edir.

6. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «6A25 ayrı pozuntudur, diaqnoz kimi qoyula bilər»

Reallıq: 6A25 ayrı klinik vahid deyil — əsas pozuntunun (6A20–6A24) kvalifikatorudur.

Mif 2: «Dimensional yanaşma kateqorial diaqnozu əvəz edir»

Reallıq: hər ikisi tamamlayıcıdır — kateqorial diaqnoz nozoloji vahidi, dimensional kvalifikator isə konkret klinik təqdimatı təsvir edir.

Mif 3: «Neqativ simptomlar antipsixotikin yan təsiridir, „həqiqi“ yox»

Reallıq: birincili neqativ simptomlar şizofreniyanın əsas xüsusiyyətidir — antipsixotikdən əvvəl də müşahidə olunur. İkincili neqativ simptomlar (sedasiya, EKPS, depressiya, pozitiv simptomların təsiri) ayrıdır və idarə oluna bilər.

7. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6A25 Symptomatic manifestations of primary psychotic disorders. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. NICE CG178. 2014/2019.
  4. Crow T.J. Molecular pathology of schizophrenia: more than one disease process? Br Med J 1980;280(6207):66–68.
  5. Liddle P.F. The symptoms of chronic schizophrenia. A re-examination of the positive-negative dichotomy. Br J Psychiatry 1987;151:145–151.
  6. Kay S.R., Fiszbein A., Opler L.A. PANSS. Schizophr Bull 1987;13(2):261–276.
  7. Wykes T. və b. Am J Psychiatry 2011;168(5):472–485.