Şizoaffektiv pozuntu

XBT-10F25	Şizoaffektiv pozuntular
DSM-5-TRF25.0–F25.1	Şizoaffektiv pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Şizoaffektiv pozuntu (ing. XBT-11: 6A21 Schizoaffective Disorder; DSM-5-TR: F25.0, F25.1) — psixotik simptomlar (sayıqlama, hallüsinasiya, dezorqanizə nitq) və affektiv epizod (manik və ya depressiv) eyni klinik epizod ərzində birgə müşahidə edilən, lakin əlavə olaraq affektiv epizoddan kənar dövrlərdə də psixotik simptomların davam etdiyi ilkin psixotik pozuntudur.

Pozuntu psixotik pozuntular spektrində şizofreniya və affektiv pozuntu arasında orta vəziyyət tutur — bir tərəfdən «psixotik xüsusiyyətlərlə affektiv pozuntudan», digər tərəfdən «şizofreniyadan» fərqlənir (psixotik simptomların affektiv epizod kontekstindən asılı olmadan davam etməsi).

DSM-5-TR-də iki tip göstəricisi mövcuddur: bipolyar tip (manik və ya depressiv epizodlar) və depressiv tip (yalnız depressiv epizodlar). XBT-11-də alt kodlar yalnız gedişə görədir (ilk, çoxsaylı, davamlı).

2. Tarixçə

• Kasanin J. (1933) — «kəskin şizoaffektiv psixozlar» (acute schizoaffective psychoses) terminini ilk dəfə təqdim etmişdir; sürətli başlanğıc və yaxşı proqnoz vurğulanırdı.
• 1970-ci illər — Carpenter W., Strauss J., Bartko J. — şizofreniya və affektiv pozuntudan ayrı klinik vahid kimi tədqiq edilmişdir.
• DSM-III (1980) — şizoaffektiv pozuntu «qarışıq» kateqoriya kimi təsnif edilmişdir.
• DSM-IV (1994), DSM-5 (2013) — diaqnostik meyarlar dəqiqləşdirilmiş, C meyarı «müddətin əksəriyyəti» ilə sərtləşdirilmişdir; bipolyar/depressiv tip ayrı-seçkisi saxlanılmışdır.
• XBT-11 (2019) — 6A21 şizoaffektiv pozuntu vahid kateqoriya kimi təqdim edilmişdir; alt spesifikasiyalar yalnız gedişə görədir (ilk epizod, çoxsaylı epizodlar, davamlı); bipolyar/depressiv tip yalnız DSM-5-TR-də göstərilir.
• Diaqnostik etibarlılıq müzakirəsi — Malhi G.S. və b. Bipolar Disord 2008, Lake C.R., Hurwitz N. Curr Opin Psychiatry 2007: şizoaffektiv pozuntunun şizofreniya və affektiv pozuntudan ayrı bir vahid olub-olmaması mübahisəlidir; bəzi tədqiqatçılar onu spektral konsepsiya daxilində görürlər.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: təxminən 0,3% (Perälä J. və b. Arch Gen Psychiatry 2007 Finlandiya əhalisi üzrə tədqiqat, n=8000).
• Şizofreniyanın yayılma göstəricilərinin (0,3–0,7%) aşağı həddinə uyğun gəlir.
• Cins: qadınlarda daha çox rast gəlinir (1,2–1,5:1); depressiv tip qadınlarda üstünlük təşkil edir.
• Başlanğıc yaşı: orta 20–30 yaş; bipolyar tip daha gənc yaşda, depressiv tip isə daha gec başlayır.
• Komorbidlik: maddə istifadəsi pozuntusu təxminən 40%, təşviş pozuntuları təxminən 30%, intihar riski şizofreniya ilə müqayisəli (təxminən 5%).
• Ölüm göstəricisi: ümumi ölüm halları əhali ilə müqayisədə 2–3 dəfə yüksəkdir.

4. Etiologiya və patogenez

4.1 Genetik amillər

• Şizofreniya və bipolyar pozuntu ilə genetik üst-üstə düşmə yüksəkdir: genom üzrə assosiasiya tədqiqatları (GWAS) (ing. Cross-Disorder Group of Psychiatric Genomics Consortium. Lancet 2013, Cell 2019) — şizofreniya, bipolyar və şizoaffektiv pozuntu arasında geniş genetik korrelyasiya.
• Ailə tədqiqatları — şizoaffektiv pasiyentlərin qohumlarında həm şizofreniya, həm də əhval pozuntularının riski artmışdır (Maier W. və b. Arch Gen Psychiatry 1993).

4.2 Neyrobioloji

• Şizofreniya ilə üst-üstə düşən modellər — dopamin disrequlyasiyası, kortikal həcm dəyişiklikləri, NMDA reseptorları vasitəsilə qlutamat ötürülməsinin pozulması.
• Affektiv komponentlə əlaqəli — limbik və monoaminergik (serotonin, noradrenalin) sistemlərin disfunksiyası ilə əlaqəlidir.
• Şizofreniyaya nisbətən daha az ifadə olunmuş struktur dəyişiklikləri və daha yaxşı koqnitiv profil müşahidə olunur (Heckers S. Curr Psychiatry Rep 2009 icmal).

4.3 Mühit risk amilləri

• Şizofreniya ilə üst-üstə düşür — obstetrik fəsadlar, prenatal infeksiyalar, yeniyetməlikdə kannabis istifadəsi, miqrasiya, şəhər mühiti.
• Erkən travma və psixososial stress affektiv komponentin tətikləyicisi kimi rol oynaya bilər.

5. Klinik təzahürlər

5.1 Əsas modellər

• Manik epizod fonunda psixoz — eqo-sintonik əzəmət sayıqlamaları, hallüsinasiyalar, sürətli düşüncə axını, təzyiqli nitq və davranış.
• Depressiv epizod fonunda psixoz — günah sayıqlamaları, nihilistik sayıqlamalar, eşitmə hallüsinasiyaları (mühakimə edən, ittiham edən səslər), aşağı motivasiya.
• Affektiv epizoddan kənar dövrlərdə — pozitiv (sayıqlama, hallüsinasiya) və/və ya neqativ (affektiv yastılıq, avolisiya) simptomlar davam edir — bu meyar pozuntunu «psixotik xüsusiyyətlərlə affektiv pozuntudan» ayırır.

5.2 Gediş və mərhələlər

• Gediş tipik olaraq epizodikdir: affektiv epizodlar və psixotik komponentlər müxtəlif şiddətdə təzahür edir.
• Şizofreniyadan daha yaxşı funksional bərpa, lakin əhəmiyyətli sosial və peşəkar fəaliyyətdə pozulma mövcuddur.
• Bipolyar tipdə manik və depressiv dövrlər, depressiv tipdə isə davamlı depressiv komponentlər müşahidə edilir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR, XBT-11 konsensus nöqtələri)

A. Kəsilməz xəstəlik dövrü ərzində, şizofreniyanın A meyarına uyğun simptomlar (≥1 ay) ilə birlikdə əsas affektiv epizod (manik və ya depressiv) müşahidə edilməlidir.

B. Sayıqlama və ya hallüsinasiyalar ≥ 2 həftə ərzində əsas affektiv epizod olmadan mövcud olmuşdur (xəstəliyin ömürlük gedişində).

C. Əsas affektiv epizoda uyğun simptomlar xəstəliyin ümumi müddətinin əksəriyyətində mövcud olmalıdır (aktiv və residual hissələrin ümumi müddəti nəzərə alınmaqla).

D. İstisnalar — Pozuntu psixoaktiv maddənin (məs. amfetamin) fizioloji təsiri və ya digər tibbi vəziyyət (məs. ensefalit) ilə tamamilə izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR (F25.0–F25.1): meyar B-də 2 həftəlik tələb (DSM-IV-də də 2 həftəlik tələb mövcud idi). Tip kvalifikatorları — bipolyar (manik epizodlar var) və ya depressiv (yalnız depressiv).
• XBT-11 (6A21): şizoaffektiv pozuntu (ing. schizoaffective disorder) — alt kodlar yalnız gedişə görədir (ilk, çoxsaylı, davamlı); affektiv epizoddan kənar 2 həftəlik psixoz tələbi XBT-11-də yoxdur.
• APA Practice Guideline (Schizophrenia 2021): şizoaffektiv pozuntu üçün ayrıca alqoritm yoxdur; şizofreniya və əhval pozuntuları üçün müalicə prinsipləri birləşdirilir.
• XBT-11 (6A21) və DSM-5-TR şizoaffektiv pozuntunu şizofreniya spektri daxilində qiymətləndirir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + qohumlardan məlumat — affektiv epizodların və psixotik simptomların xronoloji nizamı.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-5 və ya MINI).
3. PANSS və BPRS — psixotik simptomların şiddəti; HAM-D və MADRS — depressiyanın şiddəti; YMRS — maniyanın şiddəti.
4. Fiziki və nevroloji müayinə.
5. Sidikdə toksikoloji skrininq (ing. screening) aparılır.
6. Laborator (tam qan, tiroid, qaraciyər, böyrək, qlükoza, HbA1c, lipid, prolaktin).
7. İlk epizodda üzvi səbəblərin istisna edilməsi üçün beyin maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) aparılır.
8. Komorbidlik və intihar riski qiymətləndirməsi (C-SSRS).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

7.1 Klinik şkalalar

• Strukturlaşdırılmış müsahibələr: SCID-5, MINI (bax §6.3).
• Psixotik şiddət: PANSS, BPRS.
• Depressiv şiddət: HAM-D (Hamilton), MADRS (Montgomery-Åsberg).
• Manik şiddət: YMRS (ing. Young Mania Rating Scale).
• Funksional: GAF, PSP, SOFAS.
• İntihar riski: C-SSRS.

7.2 Laborator müayinələr

Şizofreniya bölməsindəki kimi (bax: 6A20 Şizofreniya, §7.2):

• Mütləq: tam qan, qaraciyər və böyrək funksiyası, qlükoza, HbA1c, lipid profili, TSH, B12, folat, toksikoloji skrininq, HIV, sifilis, hamiləlik testi, bazal prolaktin səviyyəsi.
• Seçici: EEQ, anti-NMDA-R antikorları, seruloplazmin (Vilson).
• Litium müalicəsi başlanmazdan əvvəl — kreatinin, TSH, kalsium, EKQ.
• Valproat müalicəsi başlanmazdan əvvəl qaraciyər funksiyası və qan analizləri yoxlanılır.

7.3 Cihaz müayinələri

• İlk epizodda beyin MRT aparılır (bax §6.3).
• Antipsixotik və ya litium müalicəsi başlanmazdan əvvəl EKQ çəkilir.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (APA 2021, NICE CG178 / CG185, WFSBP konsensusu)

1. Multimodal yanaşma — antipsixotik, əhval stabilizatoru və ya antidepressant ilə psixososial müdaxilənin birləşməsi.
2. Birinci sıra antipsixotikləri — paliperidon, o cümlədən uzunmüddətli təsirli inyeksiya forması (UTİ, LAI) — FDA-nın şizoaffektiv təsdiqi oral paliperidona və LAI-lərdən yalnız aylıq formaya aiddir; risperidon, olanzapin, kvetiapin, aripiprazol — geniş istifadə.
3. Bipolyar tipdə əhval stabilizatoru — litium (intihar riskinin azaldılması effekti), valproat, lamotrigin (xüsusilə depressiv komponent üstünlük təşkil etdikdə).
4. Depressiv tipdə antidepressant — SSGİ (sertralin, essitalopram) və ya serotonin-noradrenalin geri alım inhibitorları (SNGİ) (venlafaksin); antidepressant tək başına istifadə edilmir, antipsixotik ilə birlikdə.
5. Klozapin müalicəyə rezistent hallarda (iki antipsixotikə cavabsızlıq) təyin edilir.
6. Elektrokonvulsiv terapiya (EKT) ağır katatonik vəziyyətdə, depressiv komponenti olan hallarda, yüksək intihar riski və müqavimətli gediş zamanı effektivdir (NICE TA59, Elektrokonvulsiv terapiyanın tətbiqi üzrə təlimat).
7. Psixososial müdaxilə — KDTp (psixoz üçün KDT), ailə psixoedukasiyası, dəstəkləyici psixoterapiya, Fərdi Yerləşdirmə və Dəstək (FYD, IPS) proqramı.
8. Müalicəyə riayət və residivin profilaktikası — LAI (paliperidon palmitat, aripiprazol LAI) seçilmiş pasiyentlərdə.
9. Komorbidlik müalicəsi — maddə istifadəsi pozuntusunun paralel müalicə proqramı çərçivəsində idarə edilməsi, təşviş, somatik xəstəliklər.
10. Metabolik göstəricilərin və yan təsirlərin izlənməsi — antipsixotiklərdə standart.

8.2 Farmakoterapiya

8.3 EKT göstərişləri

• Katatonik xüsusiyyətlər.
• Ağır psixotik depressiv epizod.
• İntihar riski və ya qida və maye qəbulundan imtina.
• Hamiləlik dövründə ağır hallarda, risk-fayda nisbəti qiymətləndirilməklə tətbiq edilir.
• Farmakoterapiyaya cavabsızlıq.

8.4 Müalicə metodikaları

1. Psixoz üçün Koqnitiv-Davranış Terapiyası (ing. cognitive behavioural therapy for psychosis, KDTp) — Şizofreniyada olduğu kimi uyğunlaşdırılır; bax: «Müalicə metodikaları», 6A20 Şizofreniya bölməsi və NICE CG178 §1.3.7.1.
2. Ailə psixoedukasiyası və müdaxiləsi (ing. Family Psychoeducation) — Yüksək emosional ekspressiya (EE) olan ailələrdə residiv riskini azaldır. NICE CG178 §1.3.7.2; Pharoah Cochrane 2010.
3. Fərdi Yerləşdirmə və Dəstək (ing. individual placement and support, FYD) — Dəstəkli işə cəlb olunma «əvvəlcə yerləşdir, sonra hazırla» (place-then-train) prinsipi ilə. Drake R.E. və b. Health Aff (Millwood) 2016.
4. Litium — Bipolyar tip şizoaffektiv pozuntuda əhval stabilizasiyası və intihar profilaktikası; bazal göstəricilər: kreatinin, TSH, kalsium səviyyəsi və EKQ; terapevtik səviyyə 0,6–1,0 mmol/L; Cipriani A. və b. BMJ 2013 — intiharı azaldır.
5. Lamotrigin — bipolyar depressiv epizodun profilaktikasında istifadə edilir; başlanğıc titrasiyası tədricən aparılır (Stivens-Conson sindromu riski).
6. Paliperidon Palmitat uzunmüddətli təsirli inyeksiya (ing. UTİ; long-acting injectable, LAI) — Aylıq, 3 aylıq və 6 aylıq formalar. FDA-nın şizoaffektiv pozuntu göstərişi yalnız aylıq formadadır (ing. Invega Sustenna); 3 aylıq (Trinza) və 6 aylıq (Hafyera) yalnız şizofreniya üçün təsdiqlidir. Müalicəyə riayət problemi olan pasiyentlərdə və residivin profilaktikasında üstünlük təşkil edir.
7. Elektrokonvulsiv Terapiya (ing. Electroconvulsive Therapy, EKT) — Katatonik xüsusiyyətlər, ağır psixotik depressiya, intihar riski və ya refrakter hallarda effektiv. NICE TA59 psixotik depressiya və katatoniya zamanı EKT-ni tövsiyə edir. UK EKT Review Group Lancet 2003 meta-analiz — ağır depressiyada EKT farmakoterapiyadan üstündür.
8. PANSS, HAM-D və YMRS psixotik, depressiv və manik komponentlərin ayrıca standartlaşdırılmış qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilir.

8.5 Mənbələr arasında fərqlər

• APA 2021 (Schizophrenia): şizoaffektiv pozuntunun müalicə alqoritmi şizofreniya ilə paraleldir; əhval komponentinə görə əlavə müdaxilə.
• NICE CG178 (Psixoz) və CG185 (Bipolyar pozuntu): hər ikisi şizoaffektiv pozuntuya tətbiq olunur — psixotik komponent CG178, affektiv komponent CG185.
• Şizoaffektiv pozuntu şizofreniya spektri daxilində qiymətləndirilir; müalicənin əsasını antipsixotik təşkil edir: bipolyar tipdə əhval stabilizatoru, depressiv tipdə antidepressant əlavə edilir. FDA göstərişi yalnız paliperidonda var (oral ER — 2009; aylıq paliperidon palmitat — 2014).
• CANMAT / ISBD 2018: bipolyar tip şizoaffektiv pozuntu — bipolyar pozuntunun müalicə alqoritmlərinə uyğun aparılır.

9. Proqnoz

Yaxşı proqnoz amilləri

• Bipolyar tip depressiv tipdən daha yaxşı proqnoza malikdir.
• Sürətli başlanğıc və aydın affektiv komponent əlverişli proqnoz göstəriciləridir.
• Premorbid yaxşı funksional səviyyə.
• Erkən müdaxilə və müalicəyə riayət proqnozu yaxşılaşdırır.
• Sosial dəstək.
• Komorbid maddə istifadəsinin müalicəsi və nəzarəti.

Pis proqnoz amilləri

• Depressiv tip.
• Tədricən başlanğıc.
• Neqativ simptomların üstünlüyü.
• Komorbid maddə istifadəsi.
• Anamnezdə intihar cəhdi olması.
• Müalicəyə riayətsizlik.

İzləmə hədəfləri

• Psixotik və affektiv simptomların ayrı-ayrı izlənməsi (PANSS, HAM-D, YMRS).
• İntihar riski xüsusilə depressiv epizodlarda və xəstəliyin ilk illərində davamlı qiymətləndirilir.
• Metabolik göstəricilərin izlənməsi.
• Litium qəbul edənlərdə TSH, kreatinin və kalsium səviyyəsi 6 ayda bir dəfə yoxlanılır.
• Funksional bərpa, məşğulluq və sosial əlaqələr izlənilməlidir.
• Ailə dəstəyi və ailə psixoedukasiyası.

10. Miflər və yanlış inanclar

10.1 Etiologiya və konseptual miflər

Mif 1: «Şizoaffektiv pozuntu yüngül şizofreniyadır»

Niyə yayılmışdır: şizoaffektiv pasiyentlərin orta hesabla şizofreniya pasiyentlərindən daha yaxşı funksional bərpa göstərməsi tez-tez yanlış şərh edilir.

Klinik və bioloji məntiq: Şizoaffektiv pozuntu klinik təzahürlər baxımından şizofreniya ilə üst-üstə düşür (psixotik simptomlar affektiv epizoddan kənar), lakin əhval pozuntusu komponenti əlavə olunur. «Yüngül forma» deyil — ayrı diaqnostik vahiddir. Bəzi pasiyentlər ağır gediş göstərir.

Sübut: Heckers S. Curr Psychiatry Rep 2009 — şizoaffektiv pozuntu şizofreniya ilə neyrobioloji cəhətdən üst-üstə düşür, lakin əhəmiyyətli klinik fərqlərə malikdir; «şizofreniya yüngül forması» konsepsiyası dəstəklənmir.

Mif 2: «Şizoaffektiv pozuntu yalnız iki ayrı diaqnozun (şizofreniya + bipolyar) qarışıqlığıdır»

Sübut: Cross-Disorder Psychiatric Genomics Consortium 2013 — şizofreniya, bipolyar və şizoaffektiv arasında geniş genetik üst-üstə düşmə. Bu, diaqnostik vahidlərin spektrum daxilində yerləşdiyini göstərir — şizoaffektiv ayrıca diaqnostik vahid kimi saxlanılır, çünki uzunmüddətli izləmədə fərqli gediş və müalicəyə fərqli cavab göstərir.

Mif 3: «Şizoaffektiv pozuntu uydurma diaqnozdur, etibarlılığı yoxdur»

Niyə yayılıb: akademik müzakirə (Malhi 2008, Leyk və Hurvits 2007) — bəzi araşdırmaçılar diaqnozun praktik dəyəri haqqında sual qaldırırlar.

Klinik məntiq: diaqnozun validliyi mübahisəlidir, lakin klinik faydalılığı (müalicə qərarı və proqnoz üçün işlək çərçivə) saxlanılır. DSM-5-TR və XBT-11 hər ikisi diaqnostik vahid kimi saxlayır. Klinik praktikada diaqnoz standart meyarlara əsaslanaraq qoyulmalıdır; onun başqa pozuntulardan fərqini dəqiq müəyyən etmək vacibdir, çünki müalicə yanaşması fərqlidir.

10.2 Yanlış müalicə yanaşmaları

Mif 4: «Antidepressant şizoaffektiv pozuntuda tək başına istifadə edilə bilər»

Klinik məntiq və sübut: antidepressantların tək başına istifadəsi tövsiyə edilmir — bipolyar tipdə manik epizoda keçid, psixotik gedişdə isə psixozun şiddətlənməsi riski. NICE CG185, CANMAT 2018 — antipsixotik ilə birlikdə.

Mif 5: «Litium şizoaffektiv pozuntuda təsirsizdir»

Sübut: Cipriani A. və b. BMJ 2013 meta-analiz — litium bipolyar spektrində (şizoaffektiv pozuntunun bipolyar tipi daxil olmaqla) intihar riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Bipolyar tip şizoaffektiv pozuntuda litium effektiv əhval stabilizatorudur.

Mif 6: «Klozapin yalnız refrakter şizofreniya üçündür, şizoaffektiv pozuntu üçün deyil»

Sübut: klozapinin şizoaffektiv pozuntuda iki antipsixotikə cavabsızlıq halında istifadəsi qəbul edilmiş klinik praktikadır; intihar riskinin azaldılması effekti şizoaffektiv pasiyentlərə də yayılır (Meltzer H.Y. və b. Arch Gen Psychiatry 2003 InterSePT tədqiqatı).

10.3 Səmərəsiz və ya zərərli yanaşmalar

Mif 7: «Ekzorsizm, ruhani praktika və ya dini ritual şizoaffektiv pozuntunu sağaldır»

Sübut: şizofreniyadakı kimi — psixotik simptomlar neyrobioloji əsaslıdır; ekzorsizm antipsixotik müalicəni təxirə salır, klinik nəticələri pisləşdirir (müalicəsiz psixoz müddəti (DUP) pis proqnoz göstəricisidir (Marşall M. və b. Arch Gen Psychiatry 2005;62(9):975–983)).

Mif 8: «Kannabis əhval stabilizatoru kimi şizoaffektiv pozuntunu sağaldır»

Sübut: kannabis psixoz riskini 2–3 dəfə artırır (Marconi A. və b. Schizophr Bull 2016); şizoaffektiv pasiyentlərdə əks-göstəriş hesab olunur — simptomları gücləndirir.

Mif 9: «Yüksək dozalı vitaminlər və bitki preparatları (dazıotu (St John’s wort), valerian) farmakoterapiyanı əvəzləyir»

Sübut: sistemli icmallarda təsiri sübut olunmamışdır; dazıotu (St John’s wort) sitoxrom P450 induksiyası ilə antipsixotiklərin və əhval stabilizatorlarının konsentrasiyasını azaldır.

Mif 10: «Komplementar müdaxilələr (akupunktura, homeopatiya, kraniosakral) antipsixotikləri əvəz edir»

Sübut: heç birinin şizoaffektiv pozuntu üçün təsiri sübut edilməmişdir.

Mif 11: «Aktiv depressiv epizoddan kənar farmakoterapiya tələb olunmur»

Sübut: şizoaffektiv pozuntu meyarına görə psixotik simptomlar affektiv epizoddan kənar dövrlərdə də mövcuddur — uzunmüddətli davam edən antipsixotik müalicə tövsiyə edilir.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Ölüm və xəstələnmə statistikası üzrə Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6A21 Şizoaffektiv pozuntu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı (DSM-5-TR). Vaşinqton: APA Nəşriyyatı; 2022.
3. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Şizofreniyalı xəstələrin müalicəsi üzrə klinik rəhbərlik, 3-cü nəşr. 2021.
4. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik Təlimat 178: Böyüklərdə psixoz və şizofreniya — profilaktika və idarəetmə. 2014, 2019-cu il yenilənməsi.
5. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik Təlimat 185: Bipolyar pozuntu — qiymətləndirmə və idarəetmə. 2014, 2020-ci il yenilənməsi.
6. Yatham L.N., Kennedy S.H., Parikh S.V. və b. Bipolyar pozuntulu xəstələrin idarə edilməsi üzrə Kanada Əhval və Təşviş Müalicələri Şəbəkəsi (CANMAT) və Beynəlxalq Bipolyar Pozuntular Cəmiyyətinin (ISBD) 2018 təlimatları. «Bipolyar Pozuntular» (Bipolar Disord). 2018;20(2):97–170.
7. Perələ C., Suvisaari C., Saarni S.I. və b. Ümumi əhalidə psixotik və bipolyar I pozuntuların həyat boyu yayılması. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2007;64(1):19–28.
8. Psixiatrik Genomika Konsorsiumunun Pozuntulararası İşçi Qrupu. Beş əsas psixiatrik pozuntuya ümumi təsir göstərən risk lokuslarının müəyyənləşdirilməsi: genom boyu analiz. «Lancet». 2013;381(9875):1371–1379.
9. Hekers S. Şizoaffektiv pozuntu faydalı diaqnozdurmu? «Müasir Psixiatriya Hesabatları» (Curr Psychiatry Rep). 2009;11(4):332–337.
10. Malhi G.S., Green M., Fagiolini A., Peselow E.D., Kumari V. Şizoaffektiv pozuntu: diaqnostik məsələlər və gələcək tövsiyələr. «Bipolyar Pozuntular» (Bipolar Disord). 2008;10(1 hissə 2):215–230.
11. Lake C.R., Hurvitz N. Şizoaffektiv pozuntu şizofreniya və bipolyar pozuntuları vahid xəstəlik kimi birləşdirir — şizoaffektiv pozuntu yoxdur. «Psixiatriyada Müasir Fikirlər» (Curr Opin Psychiatry). 2007;20(4):365–379.
12. Cipriani A., Hawton K., Stokton S., Geddes C.R. Əhval pozuntularında intiharın profilaktikasında litium: yenilənmiş sistematik icmal və meta-analiz. «Britaniya Tibb Jurnalı» (BMJ). 2013;346:f3646.
13. Meltzer H.Y., Alphs L., Green A.I. və b. Şizofreniyada intihar davranışının müalicəsində klozapin: Beynəlxalq İntiharın Qarşısının Alınması Tədqiqatı (InterSePT). «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2003;60(1):82–91.
14. Marshall M., Lewis S., Lokvud A. və b. Müalicə olunmamış psixozun müddəti ilə nəticə arasında əlaqə. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2005;62(9):975–983.
15. Böyük Britaniya Elektrokonvulsiv Terapiya (EKT) İcmal Qrupu. Depressiv pozuntularda elektrokonvulsiv terapiyanın effektivliyi və təhlükəsizliyi: sistematik icmal və meta-analiz. «Lancet». 2003;361(9360):799–808.
16. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Texnologiyanın Qiymətləndirilməsi 59: Elektrokonvulsiv terapiyadan istifadə üzrə təlimat. 2003 (yenidən baxılmış).