Hamiləlik, doğuş və ya zahılıq dövrü ilə əlaqəli psixi və ya davranış pozuntuları, psixotik simptomlarla

XBT-10F53.1	Digər rubrikalarda təsnif olunmayan, doğuşdan sonrakı dövrlə əlaqədar ağır psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF23	Qısamüddətli psixotik pozuntu (peripartum başlanğıc kvalifikatoru ilə)

1. Tərif və nozologiya

Postnatal Psixoz (PPP; XBT-11: 6E21; DSM-5-TR: peripartum başlanğıc kvalifikatoru ilə qısamüddətli psixotik pozuntu və ya bipolyar I pozuntu) — doğuşdan sonra (tipik ilk 2 həftə) kəskin başlanğıclı psixotik epizod; hallüsinasiyalar, sayıqlamalar, koqnitiv dezorqanizasiya, əhval dəyişkənliyi. Tibbi təcili haldır — körpə qətli (infantisid) riski təxminən 4%, ananın intihar riski isə yüksəkdir.

2. Tarixçə

• Marcé L.V. (1858) — postnatal psixozun klassik təsviri.
• Bergink V. və b. (2015) — 4-pilləli müalicə alqoritmi.
• NICE CG192 — doğuş ətrafı dövrdə psixiatrik vəziyyətlərə dair təlimat.

3. Epidemiologiya

• İnsidens (xəstələnmə tezliyi): hər 1000 doğuşa 1–2 hal düşür.
• Bipolyar pozuntu tarixçəsi olan qadınlarda 25–50%; əvvəlki PPP tarixçəsi olanlarda residiv riski 30–40% (profilaktikasız 44%-ə qədər).
• Komorbidlik: əksər hallarda əsas diaqnoz bipolyar pozuntudur.
• Mortalitet: infantisid 4%, intihar 5%-ə qədər (müalicəsiz).

4. Etiologiya və patogenez

• Hormonal amil — doğuşdan sonra estrogen və progesteron səviyyəsinin kəskin enməsi müşahidə olunur.
• Yuxu məhrumiyyəti.
• Bipolyar pozuntu meyilliliyi (əksər PPP — bipolyar epizod təzahürü).
• Ailə tarixçəsi.

5. Klinik təzahürlər

• Sürətli başlanğıc (24–72 saat, tipik ilk 2 həftə).
• Polimorf psixotik simptomlar — sayıqlamalar (xüsusilə körpə haqqında — körpənin «şeytan» və ya «seçilmiş» olması; ana «qurtarmalı»), hallüsinasiyalar.
• Əhval dəyişkənliyi — manik və ya depressiv komponentlər.
• Koqnitiv dezorqanizasiya, qarışıqlıq.
• Yuxu pozulması ağırdır.
• Davranış — qəribə (bizar), həddindən artıq, körpə baxımının pozulması.
• Yüksək risk: ana intihar, körpəyə zərər (infantisid).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Klinik diaqnoz: doğuşdan sonra kəskin başlanğıclı psixotik epizod; bipolyar manik və ya kəskin psixotik kateqoriyasında kodlanır; peripartum başlanğıc göstəricisi əlavə edilir.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG192 — təcili tibbi vəziyyət.
• RCPsych (ing. Kral Psixiatrlar Kolleci) — perinatal psixiatrik xidmət standartları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — sürətli başlanğıc, simptom təbiəti.
2. Tibbi qiymətləndirmə — doğuşdan sonrakı dövrün tibbi səbəbləri (tiroidit, infeksiya, ensefalopatiya, eklampsiya, B12 çatışmazlığı) istisna.
3. Laborator — TSH, tam qan, elektrolitlər, qaraciyər, böyrək, ammonyak, qlükoza, infeksiya markerləri.
4. Beyin MRT və EEQ — atipik təqdimat və ya neyroloji əlamətlər varsa (autoimmun ensefalit — anti-NMDA-R xüsusilə!).
5. Toksikoloji müayinə.
6. İntihar və infantisid riskinin qiymətləndirilməsi (Kolumbiya İntihar Şiddəti Şkalası (C-SSRS); körpənin təhlükəsizliyi).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Klinik psixiatrik və neyroloji.
• Yuxarıdakı tibbi panel.
• Anti-NMDA-R antikorlar (CSF) — atipik halda.
• C-SSRS, körpə təhlükəsizliyi.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG192, Bergink 2015)

1. Təcili hospitalizasiya mütləqdir — ana və körpə üçün; mümkünsə ana-körpə bölməsində (Mother-Baby Unit, MBU).
2. Bergink 4-pilləli alqoritm (Am J Psychiatry 2015):
   • Pillə 1: Benzodiazepin (lorazepam) kəskin stabilizasiya;
   • Pillə 2: Atipik antipsixotik (olanzapin, kvetiapin, risperidon);
   • Pillə 3: litiumun əlavə edilməsi;
   • Pillə 4: EKT refrakter və ya katatonik xüsusiyyətlərdə.
3. Bipolyar əsas əksər halda — litium birinci sıra. Valproat uşaq doğa bilən (reproduktiv yaşda olan) qadınlarda əks-göstərişdir və yalnız Hamiləliyin Qarşısının Alınması Proqramının şərtləri yerinə yetirildikdə və effektiv kontrasepsiya təmin edildikdə istifadə oluna bilər; hamiləlik dövründə isə əks-göstərişdir (EMA/MHRA 2018).
4. Əmizdirmə qərarı — litium əmizdirmədə nisbi əks-göstərişdir (südə keçən); olanzapin və kvetiapin nisbətən təhlükəsiz; pasiyent və ailə ilə müzakirə.
5. Sonrakı hamiləliklərdə residiv riski yüksək (təxminən 30–40%) — profilaktik litium doğuşdan əvvəl və sonrakı dövrdə tövsiyə olunur.
6. EKT hamiləlikdə və doğuşdan sonrakı dövrdə təhlükəsizdir; effekti sürətlidir.
7. Multidisiplinar koordinasiya — psixiatr, mama-ginekoloq, pediatr, sosial işçi.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Berginkin dörd pilləli alqoritmi (Bergink) — Benzodiazepin → antipsixotik → litium → EKT.
2. Ana-Körpə Bölməsi (MBU — Mother-Baby Unit) — Ana və körpənin birgə hospitalizasiyası; bağlanmanın (bonding) qorunması və təhlükəsizlik.
3. EKT doğuşdan sonrakı dövrdə — hamiləlikdə və əmizdirmədə təhlükəsizdir; sürətli effekt; katatonik xüsusiyyətlərdə birinci sıra.
4. Profilaktik Litium Sonrakı Hamiləliklərdə — Bergink V. və b. Am J Psychiatry 2012 — peri-postpartum dövründə residiv profilaktikası.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG192 — Ana-Körpə Bölməsi (ing. Mother-Baby Unit) tövsiyəsi.
• Bergink V. və b. Am J Psychiatry 2015 — 4-pilləli alqoritm sübut bazası.

9. Proqnoz

• Adekvat müalicə ilə pasiyentlərin əksəriyyətində tam bərpa müşahidə olunur.
• Sonrakı hamiləliklərdə residiv yüksək (təxminən 30–40%).
• Bipolyar pozuntunun uzunmüddətli idarə edilməsi vacibdir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «PPP „ana hisslərinin“ güclü ifadəsidir»

Sübut: klinik psixotik vəziyyət; infantisid və intihar riski yüksəkdir; təcili müdaxilə.

Mif 2: «Ev şəraitində izləmək kifayətdir»

Sübut: NICE CG192 — xəstəxanaya yerləşdirmə mütləqdir; ana-körpə bölməsi (MBU) üstünlük təşkil edir.

Mif 3: «Əmizdirmə üçün antipsixotik və litium qadağandır»

Sübut: olanzapin və kvetiapin əmizdirmədə nisbətən təhlükəsiz; litium süd-keçər, lakin uşaq monitorinqi ilə tövsiyə oluna bilər; fərdi balans.

Mif 4: «Sonrakı hamiləlikdə təkrar olmayacaq»

Sübut: əvvəlki PPP tarixçəsində residiv təxminən 30–40% (profilaktikasız 44%-ə qədər); profilaktik plan vacibdir.

Mif 5: «Anti-NMDA-R ensefaliti nadirdir, axtarış tələb etmir»

Sübut: gənc qadında atipik psixoz + hərəki simptomlar + tutmalar Anti-NMDA-R ensefalitinin klassik təzahürüdür; antikor müayinəsi həyati əhəmiyyət daşıyır.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6E21 Hamiləlik, doğuş və ya zahılıq dövrü ilə əlaqəli psixi və ya davranış pozuntuları, psixotik simptomlarla. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Antenatal və doğuşdan sonrakı ruhi sağlamlıq: klinik idarəetmə və xidmətin təşkili (NICE CG192). 2014, 2020-ci il yenilənməsi.
4. Berqink V., Burqerhaut K.M., Korengevel K.M., Kamperman A.M., Huqendeyk V.Y., Lambreqtse-van den Berq M.P., Kuşner S.A. Doğuşdan sonrakı dövrdə psixozun və maniyanın müalicəsi. «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 2015;172(2):115–123. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2014.13121652
5. Berqink V., Buvi P.F., Vervoort J.S., Korengevel K.M., Steegers E.A., Kuşner S.A. Yüksək risk qrupunda olan qadınlarda doğuşdan sonrakı psixozun və maniyanın profilaktikası. «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 2012;169(6):609–615. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2012.11071047
6. Qraus F., Titulaer M.C., Balu R., Benseler S., Bien C.G. və b., Dalmau X. Autoimmun ensefalitin diaqnostikasına klinik yanaşma. «Lancet Nevrologiyası» (Lancet Neurol). 2016;15(4):391–404. https://doi.org/10.1016/s1474-4422(15)00401-9