Klinik Psixiatriya

Yüngül neyrokoqnitiv pozuntu

XBT-10F06.7Yüngül neyrokoqnitiv pozuntu
DSM-5-TRG31.84Yüngül neyrokoqnitiv pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Yüngül Neyrokoqnitiv Pozuntu (ing. XBT-11: 6D71 Mild Neurocognitive Disorder; DSM-5-TR: G31.84) — bir və ya bir neçə koqnitiv sahə (yaddaş, kompleks diqqət, icra funksiyası, dil, vizual-məkan, sosial koqnisiya) yüngül enmə; gündəlik fəaliyyət saxlanılır (kompensasiya tələb olunsa da). Tipik adı — «yüngül koqnitiv pozulma» (ing. Mild Cognitive Impairment, MCI).

2. Tarixçə

  • Petersen R.C. (1999) — MCI klinik konseptualizasiyası.
  • DSM-5 (2013) — Böyük (major) və yüngül neyrokoqnitiv pozuntu kateqoriyaları.
  • AAN (2018) — Practice Guideline for MCI (Petersen).

3. Epidemiologiya

  • 65 yaşdan yuxarı şəxslərdə yayılma 10–20%.
  • İllik 10–15% yüngül koqnitiv pozuntu (YKP) Alsheymer demensiyasına keçir.
  • Risk amilləri: yaş, ApoE4 daşıyıcılığı, kardiovaskulyar xəstəliklər.

4. Etiologiya və patogenez

  • Alsheymer xəstəliyinin prodromal mərhələsi (amnestik YKP);
  • Vaskulyar;
  • Lewy cisimcikləri demensiyasının prodromal mərhələsi;
  • Frontotemporal;
  • Tibbi (depressiya, tiroid, B12, dərman təsirləri).

5. Klinik təzahürlər

  • Pasiyent və ya yaxın şəxs koqnitiv enmədən şikayət edir.
  • Standartlaşdırılmış testlərdə yüngül çatışmazlıq (tipik olaraq standart kənaraçıxmadan −1 ilə −2 arasında).
  • Gündəlik fəaliyyət saxlanılır (kompleks fəaliyyətlərdə minimal kompensasiya).
  • Alt-tiplər: amnestik (yaddaş üstünlük təşkil edir — Alsheymer riski yüksəkdir), qeyri-amnestik (icra və ya başqa sahə).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Bir və ya bir neçə koqnitiv sahədə yüngül enmə (pasiyentin özü, məlumat verən şəxs və ya həkim tərəfindən qeyd və standartlaşdırılmış neyropsixoloji test).

B. Gündəlik fəaliyyət saxlanılır.

C. Delirium ilə daha yaxşı izah olunmur.

D. Başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • DSM-5-TR — böyük və yüngül neyrokoqnitiv pozuntuların ayrılması.
  • AAN 2018 — etioloji axtarış (Alsheymer, vaskulyar) və bioloji markerlər hələ inkişaf mərhələsindədir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə və məlumat verən şəxs.
  2. MoCA (ing. Montreal Cognitive Assessment) və MMSE (ing. Mini-Mental State Examination)
  3. Neyropsixoloji test.
  4. Laboratoriya — B12 vitamini, folat, tiroid stimullaşdırıcı hormon (TSH), qaraciyər, böyrək, qlükoza, HIV/sifilis.
  5. Beyin MRT — vaskulyar, atrofiya, başqa patologiya.
  6. Biomarkerlər (klinik şübhədə) — beyin-onurğa mayesində (CSF) amiloid-β/tau, PET görüntüləmə (Alsheymer prodromu).
  7. Depressiya skrininqi (Geriatrik Depressiya Şkalası — GDS; PHQ-9).

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Demensiya (ing. Major NCD) Gündəlik fəaliyyət əhəmiyyətli pozulmuş.
Normal yaşla əlaqəli koqnitiv dəyişiklik Test edilərkən normal performans.
Depressiya (psevdodemensiya) Affektiv simptomlar üstünlük təşkil edir; antidepressantlarla yaxşılaşma müşahidə olunur.
Delirium (6D70) Kəskin başlanğıc, diqqət dalğalanması.
B12 və ya tiroid çatışmazlığı Laboratoriya göstəriciləri; düzəldilmə ilə yaxşılaşma.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • MoCA (≤ 25 patoloji) — MCI (yüngül koqnitiv pozuntu) üçün etibarlılığı təsdiqlənmiş skrininq; MMSE (qısa psixi status şkalası) üçün MCI (yüngül koqnitiv pozuntu) həddi müəyyən edilməmişdir və yüngül pozuntuya həssaslığı aşağıdır.
  • Neyropsixoloji test batareyası (yaddaş, icra, dil, vizuo-məkan).
  • Laboratoriya paneli.
  • MRT (rutin), bioloji markerlər (seçici).

8. Müalicə

  1. Etioloji müalicə — modifikasiya edilə bilən amillər (kardiovaskulyar risk, B12, tiroid, depressiya, dərman).
  2. Həyat tərzi — fiziki aktivlik (aerobik), Aralıq dənizi pəhrizi, koqnitiv stimullaşdırma, sosial əlaqələr (FINGER tədqiqatı (Lancet, 2015;385(9984):2255–2263) — çoxmodallı yanaşma təsirli olmuşdur).
  3. Farmakoterapiyanın MCI üçün xüsusi təsdiqi yoxdur. Donepezil və başqa AChEI — sübut bazası məhduddur; rutin tövsiyə edilmir.
  4. Lekanemab, donanemab — yeni anti-amiloid antikorlar; ABŞ Qida və Dərman Administrasiyasının (FDA) təsdiqi (lekanemab 2023, donanemab 2024) Alsheymer xəstəliyinin prodrom mərhələsi və yüngül demensiya üçün; klinik effekti mülayimdir, infuziya reaksiyaları və amiloidlə əlaqəli görüntüləmə anomaliyaları (ing. ARIA — Amyloid-Related Imaging Abnormalities) riskli.
  5. Komorbid depressiya və təşvişin müalicəsi (seçici serotonin geri alım inhibitorları — SSGİ).
  6. Demensiyaya keçid riskinin izlənməsi.

8.1 Müalicə metodikaları

  1. Monreal Koqnitiv Qiymətləndirmə (ing. MoCA — Montreal Cognitive Assessment) — Nasreddin (Nasreddine Z.S.) — maksimum 30 bal (11 tapşırıq); MCI skrininq (hədd balı 26).
  2. FINGER Çoxmodallı Müdaxiləsi (ing. FINGER — Finnish Geriatric Intervention Study) — Pəhriz, fiziki aktivlik, koqnitiv təlim və vaskulyar riskin idarə edilməsi.
  3. Lekanemab, donanemab — anti-amiloid antikorlar; FDA təsdiqi; ARIA-nın MRT ilə izlənməsi.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • AAN 2018 — modifikasiya edilə bilən amillər və həyat tərzi.
  • FINGER sınağı (Ngandu Lancet 2015) — çoxmodallı müdaxilə.
  • Lekanemab — CLARITY-AD (van Dyck NEJM 2023); donanemab — TRAILBLAZER-ALZ 2 (Sims JAMA 2023).

9. Proqnoz

  • Pasiyentlərin 30%-i stabil qalır, ildə 10–15%-də demensiya inkişaf edir, 15–20%-i normaya qayıdır.
  • Amnestik MCI (yüngül koqnitiv pozuntu) Alsheymer xəstəliyinin prodromudur — yüksək keçid riski.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «MCI mütləq demensiyaya çevrilir»

Sübut: illik 10–15% keçir; bir hissə stabil qalır və ya yaxşılaşır.

Mif 2: «Vitamin B və ginkgo MCI-ni sağaldır»

Sübut: B vitaminləri yalnız çatışmazlıqda; Ginkgo biloba (Cochrane, Birks 2009) — effektin etibarlı sübutu yoxdur.

Mif 3: «AChEI standart MCI müalicəsidir»

Sübut: AAN 2018 — sübut bazası kifayət deyil; rutin tövsiyə edilmir.

Mif 4: «Lekanemab MCI/Alsheymeri sağaldır»

Sübut: lekanemab 18 ay ərzində koqnitiv enmənin tempini 27% azaldır, Clarity AD; ARIA və infuziya reaksiyaları; «sağaltma» deyil.

Mif 5: «Koqnitiv enmə yaşla qaçınılmazdır»

Sübut: kardiovaskulyar risk, fiziki aktivlik, sosial əlaqələr modifikasiya edilə bilən amillərdir.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6D71 Yüngül neyrokoqnitiv pozuntu. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Petersen R.C. və b. Təcrübə təlimatının yenilənməsinin xülasəsi: Yüngül koqnitiv pozuntu. «Nevrologiya» (Neurology). 2018;90(3):126–135.
  4. Nqandu T. və b. Pəhriz, idman, koqnitiv təlim və damar risk amillərinin monitorinqindən ibarət 2 illik çoxsahəli müdaxilə (FINGER): randomizə edilmiş nəzarətli sınaq. «Lancet». 2015;385(9984):2255–2263.
  5. van Dayk C.H. və b. Alsheymer xəstəliyinin erkən mərhələsində lekanemab. «Nyu İngiltərə Tibb Jurnalı» (NEJM). 2023;388(1):9–21.
  6. Nasreddin Z.S., Fillipps N.A., Bədiryan V. və b. Monreal Koqnitiv Qiymətləndirmə, MoCA: yüngül koqnitiv pozuntu üçün qısa skrininq aləti. «Amerika Geriatriya Cəmiyyətinin Jurnalı» (J Am Geriatr Soc). 2005;53(4):695–699.
  7. Birks J., Grimley Evans J. Koqnitiv pozuntu və demensiya üçün Ginkgo biloba. «Cochrane Sistematik İcmallar Məlumat Bazası» (Cochrane Database Syst Rev). 2009;(1):CD003120.