Klinik Psixiatriya

Dissosiativ amneziya

XBT-10F44.0Dissosiativ amneziya
DSM-5-TRF44.0Dissosiativ amneziya

1. Tərif və nozologiya

Dissosiativ amneziya (XBT-11: 6B61; DSM-5-TR: F44.0) — vacib avtobioqrafik məlumatı (adətən travmatik və ya stress yaradan) xatırlaya bilməmə, ümumi unutqanlıqla izah oluna bilməyəcək dərəcədədir. Tibbi və ya neyroloji səbəb yoxdur.

Alt-tiplər: lokalizə edilmiş (konkret dövr), seçici (dövrün hissəsi), generalizə edilmiş (bütün həyat tarixçəsi), sistematik (müəyyən kateqoriya).

«Dissosiativ fuqa» — DSM-5-TR-də dissosiativ amneziyanın kvalifikatoru kimi (DSM-IV-də ayrı diaqnoz idi); pasiyent məqsədli səyahət və ya çaşqın gəzinti edir; bəzən yeni identifikasiya.

2. Tarixçə

  • Janet P. — dissosiasiya konsepsiyasının yaradıcısı.
  • DSM-IV-də dissosiativ fuqa ayrı diaqnoz idi.
  • DSM-5 (2013) — fuqa kvalifikator kimi inteqrasiya edilmişdir.
  • «Yalançı xatirə» (False Memory) mübahisəsi (1990-cı illər) — terapevtik induksiyalı «geri qaytarılmış xatirə» müzakirəsi.

3. Epidemiologiya

  • Ömürlük yayılma: 1–2%; ictimai fəlakətlərdən (müharibə, təbii fəlakət) sonra daha yüksəkdir.
  • Cins: qadınlarda nisbətən yüksək.
  • Komorbidlik: PTSP, KPTSP, DİP, ŞPP, TDP.

4. Etiologiya və patogenez

  • Travma — ağır psixoloji və ya fiziki zədəyə cavab; «müdafiə mexanizmi» kimi hipotez.
  • Neyrobioloji — hipokamp və prefrontal koqnitiv emal pozulması.

5. Klinik təzahürlər

  • Travmatik və ya stressli hadisənin xatırlanmaması.
  • Lokalizə edilmiş (məs. müharibə dövrü), seçici, generalizə edilmiş.
  • Dissosiativ fuqa — gözlənilməyən səyahət, yeni identifikasiya, adətən bir neçə gün və ya həftə davam edir.
  • İmplisit yaddaş (bacarıqlar) qalır; eksplisit (avtobioqrafik) yaddaş zədələnir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Vacib avtobioqrafik məlumatın (adətən travmatik) unutulması, normal unutqanlıqla izah olunmaz.

B. Əhəmiyyətli əzab-əziyyət və ya funksional pozulma.

C. Maddə, tibbi və ya nevroloji vəziyyətin istisnası (travmatik beyin zədəsi — TBZ, ensefalit, demensiya).

D. DİP, PTSP, KPTSP, somatik simptom və ya başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

Kvalifikator: dissosiativ fuqa ilə.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • DSM-5-TR / XBT-11 — eyni yanaşmadır; fuqa kvalifikator kimi göstərilir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə və travma tarixçəsi aparılır.
  2. Tibbi və neyroloji müayinə — TBZ, demensiya, ensefalit, tutmanın istisnası.
  3. MRT, EEQ klinik şübhədə.
  4. SCID-D-R.
  5. Toksikoloji müayinə.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Travmatik beyin zədəsi (TBZ) Tarixçə, MRT.
Keçici qlobal amneziya (TGA, ing. transient global amnesia) Kəskin, 24 saatdan az; vaskulyar etiologiya.
Demensiya Davamlı koqnitiv azalma.
Tutma (postiktal) EEQ.
Maddə induksiyalı amneziya (alkoqol səbəbli amneziya) Tarixçə.
Süni pozuntu və ya simulyasiya Simulyasiyada — xarici qazanc motivasiyası; süni pozuntuda — xəstə rolunu almaq motivasiyası.
DİP (6B64) Çoxsaylı şəxsiyyətlər.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • SCID-D-R.
  • MRT, EEQ.
  • Neyropsixoloji test (yaddaş profili).

8. Müalicə

  1. Təhlükəsiz mühit və dəstəkləyici psixoterapiya.
  2. Travma-fokuslu psixoterapiya — fazalı yanaşma.
  3. Fuqa epizodunda — pasiyent ailə və icma ilə yenidən birləşdirilir.
  4. Farmakoterapiya komorbid simptomlar üçün; «amobarbital müsahibəsi» və ya hipnoz tarixən istifadə edilirdi — induksiyalı yalançı xatirə riski səbəbindən ehtiyatlı.
  5. Uzunmüddətli psixoterapiya — travma emalı.

8.1 Müalicə metodikaları

  1. Travma-fokuslu fazalı psixoterapiya — Stabilizasiya → emal → reinteqrasiya.
  2. Dissosiativ pozuntular üçün strukturlaşdırılmış klinik müsahibə (SCID-D-R) — Diaqnozda qızıl standart.
  3. Hipnoz — ehtiyatlı istifadə — yalançı xatirə induksiyası riski; yalnız təlim keçmiş həkim tərəfindən həyata keçirilir.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • ISSTD — dissosiativ pozuntular ümumi rəhbərliyi.
  • Xüsusi FDA (Qida və Dərman Administrasiyası) təsdiqli farmakoterapiya yoxdur.

9. Proqnoz

  • Kəskin formada əksər hallarda spontan remissiya;
  • Xronik formada uzunmüddətli müdaxilə.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Hipnoz „geri qaytarılmış xatirə“ üçün etibarlı vasitədir»

Sübut: hipnoz altında xatirələr yalançı xatirələrlə dolu ola bilər — induksiyalı və ya təhrif edilmiş; məhkəmə şəraitində xüsusilə ehtiyatlı olmaq lazımdır (Loftus E.F. tədqiqatları).

Mif 2: «Dissosiativ amneziya uydurma və ya filmlərdən gələn „drama“dır»

Sübut: klinik vəziyyət sənədləşdirilmişdir; neyrobioloji əsasları araşdırılır.

Mif 3: «Pasiyent „xatırlamağa məcbur edilməlidir“»

Sübut: təzyiq travma və ya əzab-əziyyət yarada bilər; dəstəkləyici yanaşma tövsiyə olunur.

Mif 4: «Amobarbital müsahibəsi effektivdir»

Sübut: tarixi istifadə var, lakin müasir təcrübədə yalançı xatirə və yan təsir riski səbəbindən tövsiyə edilmir.

Mif 5: «Bütün travmatik xatirələr „real“dır»

Sübut: bəzi «geri qaytarılmış xatirələr» terapevtik induksiya nəticəsi ola bilər; ehtiyatlı klinik yanaşma və mənbə təsdiqi vacibdir.

11. Mənbələr

  1. ÜST. «Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı, 11-ci nəşri» (XBT-11). 6B61 Dissosiativ amneziya. 2024.
  2. APA. «Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı, 5-ci nəşri, Mətn Yenilənməsi» (DSM-5-TR). 2022.
  3. Beynəlxalq Travma və Dissosiasiya Tədqiqatı Cəmiyyəti (ISSTD). Böyüklərdə dissosiativ identiklik pozuntusunun müalicəsi üzrə təlimatlar, 3-cü reviziya. «Travma və Dissosiasiya Jurnalı» (J Trauma Dissociation). 2011;12(2):115–187.
  4. Loftus E.F. Sıxışdırılmış xatirələrin reallığı. «Amerika Psixoloqu» (Am Psychol). 1993;48(5):518–537.
  5. Staniloyu A., Markovitş H.C. Dissosiativ amneziya. «Lancet Psixiatriyası» (Lancet Psychiatry). 2014;1(3):226–241.