Sosial təşviş pozuntusu

XBT-10F40.1	Sosial fobiyalar
DSM-5-TRF40.10	Sosial təşviş pozuntusu (sosial fobiya)

1. Tərif və nozologiya

Sosial təşviş pozuntusu (XBT-11: 6B04 Sosial təşviş pozuntusu; DSM-5-TR: F40.10) — sosial situasiyalarda başqaları tərəfindən mənfi qiymətləndirilməkdən və ya rüsvay olmaqdan kəskin və davamlı qorxudur. Pasiyent çıxış, qarşılıqlı təsir və müşahidə altında olmaq kimi situasiyalardan qaçır.

2. Tarixçə

• Janet P. (1903) — «phobie des situations sociales».
• Marks I.M., Gelder M.G. (1966) — sosial fobiyanın aqorafobiyadan ayrılması.
• DSM-III (1980) — «sosial fobiya» rəsmi diaqnoz kimi təsdiqlənmişdir.
• DSM-5 (2013) — «sosial təşviş pozuntusu» daha geniş və dəqiq termindir; yalnız çıxış situasiyaları ilə məhdudlaşan alt-tip əlavə edilmişdir.
• XBT-11 — paralel.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 7–13% (Kessler WMH; mədəni dəyişkənlik).
• Cins: qadınlarda nisbətən yüksək, lakin kişilər klinikaya daha çox müraciət edir.
• Başlanğıc: yeniyetməlik (orta 13 yaş) — ən erkən başlayan təşviş pozuntularındandır.
• Komorbidlik: TDP 60%, başqa təşviş, alkoqol istifadəsi (özünü müalicə kimi).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik təxminən 30–40%.
• Davranış inhibisiyası (ing. behavioral inhibition) (Kagan J.) — uşaqlıq temperamenti güclü risk amili.
• Neyrobioloji — amiqdala hiperreaktivliyi sosial stimullar qarşısında; serotoninergik disrequlyasiya.
• Koqnitiv — özünə fokuslaşdırılmış diqqət, mənfi öz-imaj, fəlakətləşdirmə (catastrophizing) (Clark D.M., Wells A. modeli).
• Mühit — uşaqlıq dövründə həmyaşıdlar tərəfindən təcavüzə məruz qalma, valideynin həddindən artıq himayəsi.

5. Klinik təzahürlər

• Qorxulan situasiyalar — çıxış, sual vermə, naharın paylaşılması, başqaları qarşısında yazma və ya yemə, ictimai tualet, telefonla danışma.
• Somatik — qızarma, titrəmə, tər basması, taxikardiya, ağız quruluğu, səsin titrəməsi.
• Koqnitiv — özü haqqında mənfi düşüncələr, «situasiyadan sonrakı emal» (post-event processing) — situasiyadan sonra özünü təkrar tənqid etmə.
• Qaçınma və «təhlükəsizlik» davranışları (göz təması qaçırma, az danışma, alkoqol istifadəsi).
• Funksional pozulma akademik və peşə inkişafına, dostluq və emosional münasibətlərə təsir göstərir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Bir və ya bir neçə sosial situasiyada kəskin qorxu — başqalarının müşahidəsi altında olmaq və ya qiymətləndirilmək.

B. Pasiyent rüsvay olmaqdan, başqaları tərəfindən rədd edilməkdən, başqalarını incitməkdən qorxur.

C. Situasiyalar demək olar ki, həmişə qorxu yaradır.

D. Qaçınma və ya kəskin təşvişlə dözmə.

E. Qorxu sosial situasiyaya uyğun olmayan dərəcədə.

F. ≥ 6 ay davam edir (DSM-5-TR).

G. Funksional pozulma.

H. Başqa psixi pozuntu və ya tibbi vəziyyət ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — «yalnız çıxış zamanı» alt-tip kvalifikatoru (yalnız çıxış situasiyalarına məhdud).
• XBT-11 — müddət «ən azı bir neçə ay» (DSM-5-TR-də 6 ay); uşaqlarda təşviş yetkinlərlə yanaşı həmyaşıdlarla da olmalıdır (DSM-5-TR qeydi).
• NICE CG159 («Sosial təşviş pozuntusu: tanınma, qiymətləndirmə və müalicə», 2013) — fərdi KDT birinci sıra.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. SCID-5, MINI.
3. Libovits Sosial Təşviş Şkalası (ing. Liebowitz Social Anxiety Scale, LSAS) və Sosial Fobiya Sorğusu (SPIN — Social Phobia Inventory) — şkala və izləmə.
4. Komorbidlik (TDP, başqa təşviş, alkoqol istifadəsi).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• LSAS — qızıl standart şkala (24 maddə).
• Sosial Fobiya Sorğusu (SPIN) 17 maddədən ibarət qısa skrininq vasitəsidir.
• Mənfi Qiymətləndirmə Qorxusunun Qısa Şkalası (ing. Brief Fear of Negative Evaluation, BFNE) tətbiq edilir.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG159, Katzman 2014)

1. Fərdi KDT (Clark D.M. modeli) birinci sıra — özünə fokuslaşdırılmış diqqətin yenidən istiqamətləndirilməsi, video geribildirim (ing. video feedback), davranış eksperimentləri, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, in vivo ekspozisiya. 12–16 seans. NICE CG159 — fərdi KDT qrup KDT-dən üstün.
2. SSGİ və SNGİ birinci sıra farmakoterapiya — essitalopram, sertralin, paroksetin və venlafaksin (FDA: sertralin, paroksetin, venlafaksin; essitalopram — yalnız Aİ).
3. İkinci sıra — moklobemid (RIMA, Avropada təsdiqli), preqabalin (sübut məhdud), qabapentin.
4. Benzodiazepin — yalnız konkret situasiya üçün (məs. çıxış öncəsi) qısamüddətli; davamlı yox.
5. β-blokator (propranolol) — yalnız performans alt-tipində, çıxışdan 1–2 saat öncə 10–40 mq dozada, həkim nəzarəti ilə; sosial qarşılıqlı əlaqədə effektsiz.
6. Müalicə müddəti — remissiyadan sonra ≥ 12 ay.
7. Alkoqol istifadəsi — özünü müalicə formasında; xüsusi diqqət və paralel müdaxilə.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Klark KDT Modeli (Clark) — Sosial təşviş üçün xüsusi inkişaf etdirilmiş; özünə fokuslaşdırılmış diqqətin xarici yönləndirilməsi, video geribildirim (ing. video feedback) (öz performansını başqalarının gözü ilə görmə), davranış eksperimentləri (qorxu inamlarının yoxlanması), in vivo ekspozisiya. Sübut: Clark D.M. və b. J Consult Clin Psychol 2003 RKİ — eksperimental fərdi KDT digər müdaxilələrdən üstün.
2. Haymberq Qrup KDT (Heimberg) — 12 seanslı qrup formatı; Heimberg R.G. modeli. Effektiv, lakin fərdi KDT-dən nisbətən zəif (NICE CG159).
3. İnternet əsaslı KDT (ing. iKDT — internet-based CBT) — Andersson G. və b. RKİ-ləri — terapist dəstəkli iCBT fərdi KDT-yə müqayisəli.
4. Libovits Sosial Təşviş Şkalası (ing. Liebowitz Social Anxiety Scale, LSAS) — 24 maddə (11 qarşılıqlı təsir + 13 performans); hər maddə həm qorxu/təşviş, həm də qaçınma üzrə qiymətləndirilir (48 qiymət, 0–144 bal və 4 altşkala); şkala əsas ölçmə vasitəsi hesab olunur.
5. Sosial Fobiya Sorğusu (SPIN — Social Phobia Inventory) — 17 maddə; qısa skrininq.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG159 (2013) — fərdi KDT (Clark) birinci sıra; SSGİ alternativ; qrup KDT və ya özünəyardım bəzi pasiyentlər üçün uyğun ola bilər.
• Katzman 2014 — birinci sıra essitalopram, sertralin, paroksetin, venlafaksin.
• Mayo-Wilson E. və b. Lancet Psychiatry 2014 şəbəkə meta-analizi — fərdi KDT ən böyük effekt; SSGİ ikinci.

9. Proqnoz

• Xronik gediş müşahidə olunur; müalicəsiz residiv riski yüksəkdir.
• KDT və SSGİ ilə əksər pasiyentlərdə əhəmiyyətli yaxşılaşma müşahidə olunur.
• Erkən başlanğıc və çəkingən (avoidant) şəxsiyyət pozuntusunun komorbidliyi əlverişsiz proqnoz göstəricisidir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Sosial təşviş adi utancaqlıqdır, müalicə tələb etmir»

Sübut: sosial təşviş pozuntusu funksional pozulma, akademik və peşə məhdudiyyəti, depressiya və alkoqol istifadəsi riski ilə müşayiət olunur; tibbi vəziyyət kimi qiymətləndirilir.

Mif 2: «Pasiyent sosial situasiyalardan tam qaçınaraq normal həyat sürə bilər»

Sübut: qaçınma simptomları gücləndirir və izolasiyaya gətirir; ekspozisiya əsas terapevtik mexanizmdir.

Mif 3: «Alkoqol sosial təşvişi aradan qaldırır»

Sübut: alkoqol qısamüddətli rahatlıq verir, lakin uzunmüddətli olaraq təşvişi gücləndirir və alkoqol istifadəsi pozuntusuna gətirir; bu komorbidliyin yayılması tədqiqatlara görə 20–40% təşkil edir.

Mif 4: «Benzodiazepin sosial təşviş üçün uzunmüddətli effektivdir»

Sübut: qısamüddətli effekt; asılılıq potensialı; KDT və ya SSGİ üstündür.

Mif 5: «Propranolol bütün sosial təşviş formaları üçün effektivdir»

Sübut: propranolol yalnız performans alt-tipində (çıxış öncəsi) effektivdir; sosial ünsiyyət situasiyalarında (toplantılar, şəxsi söhbətlər) effektsizdir.

Mif 6: «Pasiyentdə çəkingən (avoidant) şəxsiyyət pozuntusu var, ona görə müalicə nəticəsizdir»

Sübut: komorbid çəkingən şəxsiyyət pozuntusu olan pasiyent də standart müdaxilələrə cavab verə bilər; uzunmüddətli KDT və ya sxem yönümlü terapiya (ing. schema therapy) tətbiq edilir.

Mif 7: «Yalnız hipnoterapiya və ya NLP sürətlə sağaldır»

Sübut: sübut bazası yoxdur; KDT və SSGİ qızıl standart.

Mif 8: «Kannabis və kannabidiol (CBD) sosial təşviş üçün təhlükəsiz alternativdir»

Sübut: ilkin tədqiqatlar var, lakin klinik tövsiyə üçün kifayət deyil; tetrahidrokannabinol (THC) təşvişi gücləndirə bilər.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı, 11-ci nəşr (XBT-11). 6B04 Sosial təşviş pozuntusu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı, 5-ci nəşr, Mətn Yenidən İşlənməsi (DSM-5-TR). 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Sosial təşviş pozuntusu: tanınma, qiymətləndirmə və müalicə. NICE CG159. 2013.
4. Katzman M.A. və b. Kanada Təşviş Pozuntuları Assosiasiyası (ADAC) 2014-cü il tövsiyələri. «BMC Psixiatriyası» (BMC Psychiatry). 2014;14(Əlavə 1):S1.
5. Mayo-Uilson E. və b. Yetkinlərdə sosial təşviş pozuntusunun psixoloji və farmakoloji müdaxilələri: sistematik icmal və şəbəkə meta-analizi. «Lancet Psixiatriyası» (Lancet Psychiatry). 2014;1(5):368–376.
6. Klark D.M., Elers A., MakManus F. və b. Ümumiləşmiş sosial fobiyada koqnitiv terapiya fluoksetinə qarşı: randomizə olunmuş plasebo-nəzarətli tədqiqat. «Məsləhət və Klinik Psixologiya Jurnalı» (J Consult Clin Psychol). 2003;71(6):1058–1067.
7. Libovits M.R. Sosial fobiya. «Mod Probl Pharmacopsychiatry» (Mod Probl Pharmacopsychiatry). 1987;22:141–173.
8. Heimberq R.Q., Bekker R.E. Sosial fobiya üçün koqnitiv-davranış qrup terapiyası. New York: Guilford Press; 2002.
9. Kaqan C., Reznik C.S., Snidman N. Uşaqlıq utancaqlığının bioloji əsasları. «Science» (Science). 1988;240(4849):167–171.
10. Vells A. Təşviş və depressiya üçün metakoqnitiv terapiya. New York: Guilford Press; 2009.
11. Andersson Q., Koypers P., Karlbrinq P. və b. Psixiatrik və somatik pozuntular üçün bələdçili internet əsaslı və üzbəüz koqnitiv davranış terapiyası: sistematik icmal və meta-analiz. «Dünya Psixiatriyası» (World Psychiatry). 2014;13(3):288–295.