Klinik Psixiatriya

Kişilərdə erkən eyakulyasiya

XBT-10F52.4Vaxtından qabaq eyakulyasiya
DSM-5-TRF52.4Erkən eyakulyasiya

1. Tərif və nozologiya

Erkən eyakulyasiya (EE; XBT-11: HA03.0; DSM-5-TR: F52.4) — eyakulyasiyanın istənmədən qısa müddət ərzində, çox vaxt penetrasiyadan əvvəl və ya təxminən 1 dəq içində baş verməsi; nəzarət itkisi və əzab-əziyyət.

Alt tiplər: ömürlük (ilkin) — başlanğıcdan; qazanılmış (ikincili) — sonradan inkişaf etmiş; dəyişkən və subyektiv — Waldinger təsnifatı (ISSM yalnız ilk iki forma).

2. Tarixçə

  • Semans J.H. (1956) — «dayan-başla» (ing. start-stop) texnikası.
  • Masters və Conson (1970) — «sıxma» (ing. squeeze) davranış metodu.
  • ISSM (Beynəlxalq Cinsi Tibb Cəmiyyəti) 2014-cü ildə Althof S.E. və həmk. tərəfindən hazırlanmış beynəlxalq diaqnostik və müalicə təlimatını dərc etmişdir.
  • 2009 — dapoxetin Avropa İttifaqında (Aİ) erkən eyakulyasiya üçün təsdiqlənmiş ilk preparat olmuşdur.

3. Epidemiologiya

  • Kişilərdə yayılma 20–30% (öz-özünə bildirilən); ISSM meyarlarına ciddi uyğunluqla 4–5%.
  • Yaşla əlaqəli dəyişkənlik azdır; pozuntu bütün yaş qruplarında rast gəlinir.
  • Komorbidlik: ED, təşviş, depressiya, münasibət gərginliyi.

4. Etiologiya və patogenez

  • Neyrobioloji — serotoninergik (5-HT2C, 5-HT1A balansı); genetik komponent (ömürlük forma).
  • Psixoloji — performans təşvişi, erkən cinsi təcrübə, münasibət problemləri.
  • Qazanılmış forma — erektil disfunksiya, prostatit, hipertiroidizm, narkotik maddə istifadəsi.

5. Klinik təzahürlər

  • İntravaginal eyakulyasiya gecikmə vaxtı (IELT) qısa (ömürlük formada təxminən 1 dəq; qazanılmış formada ≤ 3 dəq).
  • Nəzarət itkisi.
  • Əzab-əziyyət, qaçınma, münasibət gərginliyi.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (ISSM 2014, DSM-5-TR)

A. Eyakulyasiya həmişə və ya demək olar ki, həmişə penetrasiyadan əvvəl və ya təxminən 1 dəq içində (lifelong) və ya gecikmə vaxtının ≤ 3 dəqiqəyə qədər klinik mənalı azalması (qazanılmış forma).

B. Bütün və ya demək olar ki, bütün penetrasiyalarda eyakulyasiyanı gecikdirə bilməmə.

C. Mənfi şəxsi nəticələr — əzab-əziyyət, qaçınma.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • ISSM (Althof S.E. və b. J Sex Med 2014).
  • AUA və EAU təlimatları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  • Klinik müsahibə (cinsi tarixçə, IELT, nəzarət, əzab-əziyyət).
  • Erkən eyakulyasiya diaqnostika aləti (PEDT) — 5 bəndlik sorğu.
  • Komorbid ED qiymətləndirməsi (IIEF).
  • Endokrin və uroloji müayinə (qazanılmış forma).

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
ED (HA01.1) Ereksiyanı saxlama çətinliyi.
Dəyişkən EE Klinik vahid deyil — normal variasiya.
Subyektiv EE IELT normal, lakin qavrayış pozulması.
Prostatit Çanaq ağrısı; qazanılmış EE.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • PEDT, IIEF.
  • IELT (xronometraj — tövsiyə edilərkən).
  • Endokrin və uroloji müayinə (qazanılmış forma şübhəsi).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (ISSM 2014, AUA, EAU)

  • Davranış metodları (1-ci sıra və ya kombinasiya):
  • «Dayan-başla» metodu (Semans);
  • «Sıxma» (squeeze) metodu (Masters və Conson);
  • Çanaq dibi əzələlərinin məşqləri (Pastore A. və həmk. randomizə edilmiş klinik tədqiqat, 2014).
  • Dapoxetin — qısa təsirli SSGİ; 30–60 mq cinsi əlaqədən 1–3 saat əvvəl qəbul edilir; Aİ-də və bir çox ölkədə erkən eyakulyasiya üçün təsdiqlənib; ABŞ-da FDA tərəfindən erkən eyakulyasiya üçün təsdiq edilməyib.
  • SSGİ-lərin gündəlik təsdiqlənməmiş istifadəsi — paroksetin (10–40 mq) ən yüksək effektivliyə malikdir (Waldinger və həmk. meta-analizi); sertralin, fluoksetin və sitalopram alternativ variantlardır; cinsi yan təsirlər mümkündür.
  • Topik anestetiklər — lidokain/prilokain (EMLA, TEMPE/Fortacin sprey) penetrasiyadan əvvəl (krem 20–30 dəq, sprey təxminən 5 dəq); cinsi tərəfdaşa keçmədən qorunma (kondom və ya silmə).
  • Tramadol — seçilmiş hallarda (asılılıq riski nəzərə alınmaqla).
  • FDE5 inhibitorları yalnız komorbid erektil disfunksiya olduqda tətbiq edilir.
  • Cütlük terapiyası və koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) — performans təşvişi olduqda.

8.2 Müalicə metodikaları

  • Dapoxetin — qısa təsirli SSGİ; zərurət olduqda istifadə olunur; Aİ-də təsdiqlənib.
  • Topik Anestetik — Lidokain/prilokain (EMLA krem 20–30 dəq; Fortacin sprey təxminən 5 dəq əvvəl).
  • SSGİ-lərin gündəlik istifadəsi (təsdiqlənməmiş göstərişlə) — paroksetin ən yüksək effektivliyə malikdir.
  • «Dayan-başla» və «sıxma» (squeeze) texnikaları — davranış metodları; tək və ya kombinasiyada tətbiq edilir.
  • Çanaq Dibi Əzələ Məşqləri (ing. Pelvic Floor Exercises) Pastore A. və həmk. (2014) — IELT-nin artması.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

  • Althof S.E. və b. ISSM Guideline. J Sex Med 2014.
  • Waldinger M.D. və b. SSGİ meta-analiz.

9. Proqnoz

Dapoxetin və SSGİ ilə IELT 2–4 dəfə artır; davranış kombinasiyası uzunmüddətli effekti dəstəkləyir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «EE yalnız psixoloji problemdir»

Sübut: ömürlük EE serotoninergik neyrobiologiya ilə bağlı; dapoxetin və SSGİ təsiri bunu təsdiqləyir.

Mif 2: «Dapoxetin ABŞ-da FDA tərəfindən təsdiqlənib»

Sübut: dapoxetin ABŞ FDA-da EE üçün təsdiq edilməyib; Aİ və bir çox ölkədə təsdiqli; ABŞ-da təsdiqlənməmiş göstərişlə gündəlik SSGİ ilə müalicə tətbiq olunur.

Mif 3: «Topik anestetik təhlükəsiz və partnyora təsirsizdir»

Sübut: kondom və ya silmə partnyora keçidən qorunma üçün vacib; əks halda tərəfdaş hissiyyatının azalması ilə üzləşə bilər.

Mif 4: «Reseptsiz „EE gücləndiriciləri“ təhlükəsizdir»

Sübut: FDA xəbərdarlıqları — bir çox «təbii» preparatın tərkibində bəyan edilməmiş SSGİ və ya anestetik komponentlər aşkar edilir.

Mif 5: «Davranış terapiyası yalnız köhnə metoddur»

Sübut: ISSM «dayan-başla», «sıxma» (squeeze) və çanaq dibi əzələlərinin məşqlərini tövsiyə edir; farmakoterapiya ilə kombinasiyada effektivlik artır.

11. Mənbələr

  • Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). HA03.0 Kişilərdə erkən boşalma. 2024.
  • Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı, 5-ci nəşr, mətnlə yenidən işlənmiş variantı (DSM-5-TR). 2022.
  • Althof S.E. və b. Erkən boşalmanın diaqnostikası və müalicəsi üzrə Beynəlxalq Cinsi Tibb Cəmiyyətinin təlimatlarının yenilənməsi. «Cinsi Tibb Jurnalı» (J Sex Med). 2014;11(6):1392–1422.
  • Waldinger M.D. və b. Erkən boşalmanın dərman müalicəsinin effektivliyinin şərhində metodoloji dizaynın əhəmiyyəti: sistematik icmal və meta-analiz. «Beynəlxalq İmpotensiya Araşdırmaları Jurnalı» (Int J Impot Res). 2004;16(4):369–381.
  • Pastore A.L. və b. Ömürboyu erkən boşalması olan xəstələrdə çanaq dibi əzələlərinin reabilitasiyası: yeni terapevtik yanaşma. «Urologiyada Terapevtik İrəliləyişlər» (Ther Adv Urol). 2014;6(3):83–88.