Kəskin və keçici psixotik pozuntu

XBT-10F23	Kəskin və keçici psixotik pozuntular
DSM-5-TRF23	Qısamüddətli psixotik pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Kəskin və keçici psixotik pozuntu (XBT-11: 6A23 Acute and Transient Psychotic Disorder; DSM-5-TR: Qısamüddətli psixotik pozuntu (ing. Brief Psychotic Disorder; F23)) — sürətli (bir neçə gün–həftə) başlayan, psixotik simptomlar (sayıqlama, hallüsinasiya, dezorqanizə nitq, kobud dezorqanizə olunmuş davranış) ilə xarakterizə olunan, qısamüddətli gediş və premorbid funksional səviyyəyə tam bərpa ilə nəticələnən pozuntudur.

Xarakterik xüsusiyyətlər:

• Sürətli başlanğıc — 2 həftə içində tam klinik mənzərənin formalaşması;
• Polimorf (çoxşəkilli) simptomlar — sayıqlamalar, hallüsinasiyalar və emosional dalğalanma birgə;
• Qısa müddət — DSM-5-TR-də ən azı 1 gün, lakin 1 aydan az; XBT-11-də 3 aydan az;
• Funksional bərpa — pasiyent premorbid səviyyəyə qayıdır.

2. Tarixçə

• Magnan V. (1893) — «bufe deliran» (bouffée délirante) termini — Fransada sürətli başlayan, qısamüddətli polimorf psixotik epizodların təsviri.
• Wernicke K., Kleist K., Leonhard K. (1900–1957) — «sikloid psixozlar» konsepsiyası — Alman psixiatriya məktəbində; sürətli başlanğıc və yaxşı proqnoz.
• Skandinaviya məktəbi — «psixogen psixoz» — Strömgren E. (1940) — stress və ya travma kontekstində psixoz.
• DSM-III (1980) — «reaktiv psixoz» (Brief Reactive Psychosis) — stress amili tələbi ilə.
• DSM-IV (1994) və DSM-5 (2013) — stress amili meyarı ləğv edilmişdir (kvalifikator kimi qalıb); «Brief Psychotic Disorder» termini.
• XBT-11 (2019) — «kəskin və keçici psixotik pozuntu» (acute and transient psychotic disorder) termini saxlanılmışdır; 3 aylıq müddət; polimorf simptomatika vurğulanır.

3. Epidemiologiya

• İllik insidens: 3,9–9,6 / 100 000 (Castagnini A., Berrios G.E. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci 2009 icmal).
• Cins: qadınlarda nisbətən çox (1,5–2:1) — xüsusilə doğuşdan sonrakı dövrdə.
• Başlanğıc yaşı: 20–35 yaş; şizofreniyaya nisbətən bir az gecdir.
• Mədəni və coğrafi: aşağı və orta gəlirli ölkələrdə yayılma göstəricisi daha yüksək (Susser E. və b. Arch Gen Psychiatry 1994 ÜST 10 ölkə tədqiqatı).
• Doğuşdan sonrakı başlanğıc postnatal psixoz kateqoriyasına aiddir (XBT-11: 6E21).
• Persistensiya və diaqnozun dəyişməsi: pasiyentlərin 30–50%-i uzunmüddətli izləmədə şizofreniya, şizoaffektiv pozuntu və ya bipolyar pozuntu kimi yenidən diaqnozlanır (Castagnini A. və b. Schizophr Res 2013).

4. Etiologiya və patogenez

4.1 Genetik amillər

• Şizofreniya və bipolyar pozuntu ilə qismən paylaşılan genetik risk mövcuddur.
• Ailə tarixçəsində psixotik və ya affektiv pozuntu olduqda risk artır.

4.2 Tətikləyicilər və stress

• Kəskin psixososial stress (ölüm, qaçqınlıq, təbii fəlakət) — pasiyentlərin əhəmiyyətli hissəsində müəyyən edilir; DSM-5-TR-də stress kvalifikatoru kimi göstərilir.
• Doğuşdan sonrakı dövr hormonal dəyişikliklər və yuxu pozuntuları ilə müşayiət olunur.
• Maddə istifadəsi — kannabis, amfetamin, hallüsinogenlər — psixotik epizodu tətikləyə bilər, lakin maddə müəyyən olduqda maddə ilə yaranan psixoz ayrı kateqoriya kimi kodlanır.
• Qısamüddətli yuxusuzluq və intensiv emosional gərginlik.

4.3 Neyrobioloji mexanizmlər

• Dopaminergik sistemin müvəqqəti hiperaktivliyi stress kortizolunun təsiri və ya hormonal dəyişikliklər zəminində yaranır.
• Şizofreniyadakı kimi mərkəzi mexanizmlər iştirak edir, lakin onlar daha qısamüddətli və potensial olaraq geri çevrilə biləndir.

5. Klinik təzahürlər

5.1 Klassik klinik mənzərə

• Sürətli başlanğıc — günlər–həftələr ərzində premorbid normal funksiyadan tam psixotik şəklə.
• Polimorf (çoxşəkilli) simptomlar — sayıqlamalar (təqib, münasibət, dini), hallüsinasiyalar (eşitmə, görmə, senestetik (koenestetik)), dezorqanizə olunmuş nitq.
• Emosional dalğalanma — kəskin qorxu, ekstaz, panika, şaşkınlıq.
• Şüur aydındır (şüur pozulması olduqda delirium istisna edilməlidir).
• Davranış qəribə və dezorqanizə olunmuşdur; bəzən katatonik komponentlər müşahidə olunur.

5.2 XBT-10 alt-tipləri (F23.0–F23.2)

• F23.0 Şizofreniya simptomları olmayan polimorf psixotik pozuntu;
• F23.1 Polimorf psixotik pozuntu — şizofreniya simptomları ilə;
• F23.2 Şizofreniyaya bənzər kəskin psixotik pozuntu — Şnayderin birinci dərəcəli simptomları üstünlük təşkil edir.

5.3 Gediş

Tipik gediş — 2–4 həftədə simptomların ən yüksək səviyyəyə çatması, sonra tədricən və ya sürətli geriləmə. Tam bərpa — 1 ay (DSM-5-TR) və ya 3 ay (XBT-11) ərzində. Bu müddətdən artıq davam etdikdə diaqnoz şizofreniform pozuntuya (DSM-5-TR: F20.81; 1–6 ay) və ya şizofreniyaya keçirilir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR, XBT-11 konsensus nöqtələri)

A. Bir və ya bir neçə psixotik simptomun mövcudluğu:

1. Sayıqlamalar;
2. Hallüsinasiyalar;
3. Dezorqanizə olunmuş nitq;
4. Kobud dezorqanizə olunmuş və ya katatonik davranış.

(Ən azı biri 1, 2 və ya 3 olmalıdır.)

B. Epizodun müddəti:

• DSM-5-TR: ≥ 1 gün, < 1 ay, sonra premorbid funksiya səviyyəsinə tam bərpa.
• XBT-11: tam klinik mənzərə 2 həftə içində formalaşır; < 3 ay davam edir.

C. İstisnalar — psixotik xüsusiyyətlərlə affektiv pozuntu, şizofreniya, şizoaffektiv pozuntu, maddə ilə induksiyalanmış psixoz, üzvi psixoz ilə tam izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR: kvalifikatorlar — «with marked stressor(s)» (kəskin stress amili ilə), «kəskin stress amili olmadan» (without marked stressor), «peripartum başlanğıc» (with peripartum onset) (hamiləlikdə və ya doğuşdan 4 həftə içində).
• XBT-11 (6A23): simptom alt tipləri yoxdur; gedişə görə 6A23.0 — ilk epizod, 6A23.1 — çoxsaylı epizodlar. Doğuşdan sonrakı psixoz ayrıca 6E21 koduna aiddir.
• Stress amili meyar deyil, kvalifikatordur — DSM-III-R-də «qısa reaktiv psixoz» (Brief Reactive Psychosis) çərçivəsində məcburi idi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + qohumlardan məlumat — başlanğıc dinamikası, premorbid funksiya.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-5, MINI).
3. Şiddət şkalaları — PANSS, BPRS.
4. Toksikoloji skrininq (mütləq) — Maddə ilə induksiyalanmış psixozu istisna etmək üçün toksikoloji skrininq mütləqdir.
5. Cismani və neyroloji müayinə.
6. Laborator müayinələr: ümumi qan analizi, qaraciyər və böyrək funksiyası, elektrolitlər, qlükoza, tiroid stimulyasiya edən hormon (TSH), B12 vitamini, sifilis, insan immunçatışmazlığı virusu (HIV).
7. EEQ və beyin MRT — ilk epizod və ya atipik klinik mənzərə.
8. Doğuşdan sonrakı dövrdə — tiroid funksiyası mütləq.
9. İntihar və uşağa zərər riskinin qiymətləndirilməsi (doğuşdan sonrakı hallarda).
10. İzləmə — diaqnoz müddətə əsasən dəyişə bilər (1 və ya 3 aylıq müddət ötəndə).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

7.1 Klinik şkalalar

• PANSS və BPRS — psixotik simptomların şiddətinin qiymətləndirilməsi.
• HAM-D (Hamilton Depressiya Şkalası) və YMRS (Yanq Maniya Qiymətləndirmə Şkalası) — affektiv komponentlərin qiymətləndirilməsi.
• C-SSRS — intihar riskinin qiymətləndirilməsi.
• GAF/PSP — funksional səviyyə.

7.2 Laborator müayinələr

İlk epizod psixoz protokoluna uyğun (bax 6A20 §7.2):

• Mütləq: tam qan, qaraciyər və böyrək funksiyası, qlükoza, elektrolitlər, TSH, B12, folat, toksikoloji skrininq, HIV, sifilis, hamiləlik testi, prolaktin.
• Üzvi psixoz şübhəsi varsa — anti-NMDA-R antikorları (beyin onurğa mayesində — BOM), ANA, lupus paneli, paraneoplastik antikor paneli, ammonyak, seruloplazmin.
• Doğuşdan sonrakı dövrdə — TSH (doğuşdan sonrakı hipotiroid mümkündür).

7.3 İnstrumental müayinələr

• Beyin MRT — ilk epizodda məqsədəuyğundur (NICE: göstəriş olduqda); xüsusilə atipik təzahür və ya neyroloji əlamətlər olduqda.
• EEQ — tutmaların istisnası üçün, atipik klinik mənzərə.
• EKQ — antipsixotik müalicəyə başlanmazdan əvvəl.
• Lumbal punksiya — autoimmun ensefalit şübhəsi (atipik psixoz, diskineziya, tutmalar, şüur dəyişikliyi).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər

1. Təcili qiymətləndirmə və lazım olduqda hospitalizasiya — pasiyentin və ya başqalarının təhlükəsizliyi üçün.
2. Birinci sıra: atipik antipsixotik aşağı dozada — risperidon 1–4 mq, olanzapin 5–15 mq, kvetiapin 200–600 mq, aripiprazol 5–15 mq.
3. Kəskin ajitasiyada — oral lorazepam 1–2 mq + olanzapin ağızda əriyən (ing. orally disintegrating) 5–10 mq; əzələdaxili — olanzapin 10 mq əzələdaxili (intramüskulyar) və ya aripiprazol 9,75 mq im, lazımdırsa haloperidol 5 mq + lorazepam 2 mq im (klassik).
4. Müddət — antipsixotik adətən 3–6 ay (remissiyadan sonra), sonra tədricən azaltma və monitorinq; ilk epizodda dərmanın kəskin dayandırılması standart yanaşma deyil — fərdi qiymətləndirmə.
5. Stress-induksiyalı kontekstdə — psixososial dəstək, KDT-əsaslı stress idarəsi.
6. Doğuşdan sonrakı başlanğıcda — tibbi təcili hal kimi; uşaq qətli və intihar riski yüksəkdir; xəstəxanada stasionar müalicə, ana-uşaq birgə yerləşdirmə şərtləri varsa, üstün tutulur; bax 6E20–6E2Z fəsli.
7. Elektrokonvulsiv terapiya (EKT) — müalicəyə davamlı ağır hallarda, katatonik xüsusiyyətlərlə, hamiləlikdə təhlükəsiz seçimlərdən biri.
8. Uzunmüddətli izləmə — pasiyentlərin 30–50%-i uzunmüddətli psixotik pozuntuya keçir; ilk il ərzində aylıq, sonra rüblük.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Erkən Müdaxilə Xidmətləri (ing. EIP — Early Intervention in Psychosis) — İlk psixotik epizod üçün multidisiplinar qayğı 3 il ərzində — aşağı doza farmakoterapiya, KDTp, ailə müdaxiləsi, məşğulluq dəstəyi. RAISE (Kane J.M. və b. Am J Psychiatry 2016) RKİ. Kəskin və keçici psixotik pozuntusu olan pasiyentlər də Erkən Müdaxilə Xidmətləri (EIP) proqramlarına daxil edilir.
2. Psixoz üçün Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDTp — psixoz üçün koqnitiv-davranış terapiyası) — Psixotik simptomları «düşüncə-emosiya-davranış» formulasiyasında yenidən qiymətləndirmə. NICE CG178 §1.3.7.1.
3. Ailə psixoedukasiyası (ing. Family Psychoeducation) — Pasiyentin epizoddan sonra dəstəyi, residivin erkən əlamətlərinin tanınması, ailə ünsiyyət təlimi. Pharoah Cochrane 2010.
4. Elektrokonvulsiv Terapiya (ing. Electroconvulsive Therapy, EKT) — Katatonik xüsusiyyətlərlə, ağır farmakoterapiya cavabsızlığında, hamiləlikdə. NICE TA59. UK EKT Review Group Lancet 2003.
5. PANSS və BPRS — psixotik şiddətin standartlaşdırılmış qiymətləndirilməsi.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG178 (psixoz və şizofreniya): ilk epizod psixozunun idarə edilməsi prinsipləri — atipik antipsixotik aşağı dozada birinci sıra; erkən müdaxilə xidmətləri (EIP) iştirak; psixososial müdaxilə birgə.
• APA Practice Guideline 2021 (Schizophrenia): kəskin və keçici psixotik pozuntu üçün spesifik alqoritm yoxdur; ilk epizod psixoz prinsipləri.
• NICE CG192 (doğuşdan əvvəlki və sonrakı psixi sağlamlıq): postnatal psixoz tibbi təcili — hospitalizasiya, atipik antipsixotik + benzodiazepin, EKT refrakter hallarda.

9. Proqnoz

Yaxşı proqnoz amilləri

• Çox sürətli başlanğıc və qısa müddət.
• Aydın stress amili.
• Premorbid yaxşı funksional səviyyə.
• Affektiv komponentin mövcudluğu.
• Polimorf simptomatika (şizofreniya simptomları olmadan).
• Ailə tarixçəsində psixotik pozuntu olmaması.
• Kannabis və ya digər maddə istifadəsi olmaması.

Pis proqnoz amilləri

• Şizofreniya kimi simptomlar (Şnayder I dərəcəli əlamətlər).
• Stress tətikləyicisinin olmaması.
• Tədricən başlanğıc.
• Premorbid funksional zəiflik.
• Ailə tarixçəsində şizofreniya.
• Maddə istifadəsi.

İzləmə hədəfləri

• Uzunmüddətli izləmə kritikdir — 30–50% şizofreniya, şizoaffektiv və ya bipolyar pozuntuya keçir; ilk il aylıq, sonra rüblük rəsmi izləmə.
• Residiv markerlərinin tanınması (yuxu pozuntusu, sosial geri çəkilmə, qəribə təcrübələr).
• Antipsixotik dozanın tədricən azaldılması və kəsilməsi — fərdi qərar (residiv riski və ya yan təsir).
• Komorbid maddə istifadəsi və travma müdaxiləsi.
• Doğuşdan sonrakı hallarda — sonrakı hamiləliklərdə residiv riski yüksəkdir, profilaktik müalicə planlaşdırılır.

10. Miflər və yanlış inanclar

10.1 Etiologiya və konseptual miflər

Mif 1: «Kəskin və keçici psixoz „yalnız psixoloji sarsıntıdır“, iradə zəifliyinə bağlıdır»

Niyə yayılmışdır: stress ilə vaxt əlaqəsi və qısamüddətli gedişat «psixoloji» izahatı dəstəkləyir kimi görünür.

Klinik və bioloji məntiq: stress tətikləyici amildir, lakin tək başına izahat deyil — bütün stressli insanlar psixoz keçirmir. Genetik və neyrobioloji meyillilik mövcuddur. Castagnini 2013 sübutu — pasiyentlərin 30–50%-i şizofreniya, şizoaffektiv və ya bipolyar pozuntuya keçir; bu, neyrobioloji meyilliliyi göstərir.

Real klinik addım: stress idarəsi və psixoterapevtik dəstək vacibdir, lakin antipsixotik müalicə təxirə salınmamalıdır.

Mif 2: «Doğuşdan sonrakı olmayan kəskin psixoz təhlükəsizdir və həmişə öz-özünə keçir»

Klinik məntiq: hər kəskin psixotik epizod təcili tibbi qiymətləndirməyə layiqdir. Doğuşdan sonrakı başlanğıcda risk xüsusilə yüksəkdir (uşaq qətli təxminən 4%, ana intiharı). Doğuşla əlaqəsi olmayan kəskin keçici epizodda da intihar və zorakılıq riski mövcuddur — pasiyentin sayıqlama məzmunu və davranış idarəsi qiymətləndirilməlidir.

Mif 3: «Stress amilinin olması diaqnoz üçün şərtdir»

Sübut: DSM-III-R-də «qısa reaktiv psixoz» (Brief Reactive Psychosis) stress amilini meyar kimi tələb edirdi, lakin DSM-5-TR və XBT-11-də meyar deyil, kvalifikatordur — stressli olmayan kəskin psixotik epizodlar da diaqnostik olaraq mümkündür.

10.2 Yanlış müalicə yanaşmaları

Mif 4: «Kəskin psixoz öz-özünə keçər, müalicə təxirə salına bilər»

Klinik məntiq və sübut: Marshall M. və b. Arch Gen Psychiatry 2005 — müalicəsiz psixoz dövrü (ing. duration of untreated psychosis, DUP) uzandıqca uzunmüddətli proqnoz pisləşir. Hətta keçici hesab edilən epizodda erkən antipsixotik müdaxilə simptomların qısaldılması və komplikasiyaların azaldılması üçün vacibdir.

Mif 5: «Kəskin psixotik pasiyenti tək buraxmaq olar — özünü idarə edə bilər»

Sübut: kəskin psixotik epizodda pasiyentin reallığı qiymətləndirmə qabiliyyəti pozulur; özünəqulluq, qida və su qəbulu, şəxsi təhlükəsizlik təmin edilə bilmir. Xəstəxanaya yerləşdirmə və ya gecə-gündüz nəzarət əksər hallarda tələb olunur.

Mif 6: «Kəskin keçici psixozda ekzorsizm və ya dini ritual antipsixotik müalicəni əvəzləyə bilər»

Sübut: şizofreniyadakı kimi — DUP uzandıqca proqnoz pisləşir; dini-mədəni dəstək paralel ola bilər, lakin antipsixotik müalicəni əvəzləmir.

10.3 Səmərəsiz və ya zərərli yanaşmalar

Mif 7: «Kəskin psixoz „ruhani böhran“ və ya „yüksək şüura keçid“dir, müalicə zərərlidir»

Niyə yayılıb: Stan Grof və «şəxsiyyətdən kənar psixologiya» (transpersonal psixologiya) cərəyanı — psixotik təcrübələri «ruhani oyanış» kimi yenidən izah edir.

Klinik məntiq və sübut: bu yanaşma müasir klinik praktikada və sübutlu psixiatriyada qəbul edilmir. Psixotik simptomlar pasiyentə real əzab-əziyyət yaradır və risk altına qoyur; müalicədən imtinanın klinik nəticəsi əlverişsizdir (müalicəsiz psixoz dövrü uzanır).

Mif 8: «Kannabis kəskin psixotik epizodu sakitləşdirə bilər»

Sübut: kannabis psixozun tətikləyicisi və ya ağırlaşdırıcı amilidir — sakitləşdirici təsir aldadıcıdır, əslində simptomları gücləndirir; klinik praktikada əks-göstərişdir.

Mif 9: «Vitamin, omeqa-3, valerian, dazıotu (St John’s wort) kəskin psixozda effektivdir»

Sübut: bu komplementar müdaxilələr kəskin psixotik epizodda təsir sübut etməmişdir; dazıotu (St John’s Wort) sitoxrom P450 induksiyası ilə antipsixotiklərin səviyyəsini azaldır (qarşılıqlı təsir).

Mif 10: «Hipnoterapiya və ya psixoanalitik dərin terapiya kəskin psixozda istifadə edilə bilər»

Sübut: kəskin psixotik epizodda dərin psixoanalitik müdaxilə pasiyenti dezorqanizə edə bilər; bu mərhələdə dəstəkləyici terapiya, struktur və təhlükəsizlik vacibdir, dərin müdaxilə yox.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Ölüm və xəstələnmə statistikası üzrə XBT-11. 6A23 Kəskin və keçici psixotik pozuntu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı, 5-ci nəşr, mətnin yenidən işlənməsi (DSM-5-TR). Vaşinqton: APA Publishing; 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik Təlimat 178. Yetkinlərdə psixoz və şizofreniya: profilaktika və idarə edilmə. 2014, 2019-cu il yenilənməsi.
4. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik Təlimat 192. Antenatal və postnatal psixi sağlamlıq: klinik idarə edilmə və xidmət üzrə rəhbərlik. 2014, 2020-ci il yenilənməsi.
5. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Şizofreniya xəstələrinin müalicəsi üzrə təcrübə rəhbərliyi, 3-cü nəşr. Vaşinqton: APA Publishing; 2021.
6. Kastanyini A., Berrios G.E. Kəskin və keçici psixotik pozuntular (XBT-10 F23): Avropa perspektivindən icmal. «Avropa Psixiatriya və Klinik Nevrologiya Arxivi» (Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci). 2009;259(8):433–443.
7. Kastanyini A., Bertelsen A., Berrios G.E. Kəskin və keçici psixotik pozuntuların diaqnozu qəbuldan 12 il sonra: izləmə tədqiqatı. «Şizofreniya Tədqiqatları» (Schizophr Res). 2013;143(1):198–203.
8. Süser E., Vanderlinq C. Qeyri-affektiv kəskin remissiyalı psixozun şizofreniya ilə müqayisədə epidemiologiyası. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 1994;51(4):294–301.
9. Marşall M., Lyuis S., Lokvud A. və b. Müalicə olunmamış psixozun müddəti ilə nəticə arasında əlaqə. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2005;62(9):975–983.
10. Kane J.M., Robinson D.G., Schooler N.R. və b. Birinci epizod psixozunda kompleks qayğı adi icma qayğısı ilə müqayisədə (RAISE). «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (Am J Psychiatry). 2016;173(4):362–372.
11. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Texnologiya Qiymətləndirilməsi 59. Elektrokonvulsiv terapiyanın istifadəsi üzrə rəhbərlik. 2003 (yenidən baxılmış).