Klinik Psixiatriya

Sinir bulimiyası

XBT-10F50.2Sinir bulimiyası
DSM-5-TRF50.2Sinir bulimiyası (bulimia nervosa)

1. Tərif və nozologiya

Bulimiya nervoza (XBT-11: 6B81; DSM-5-TR: F50.2) — təkrarlanan obur yemə epizodları (qısa müddətdə çoxlu qida qəbulu və nəzarət itkisi hissi) və kompensator davranışlar (qusma, laksativ, idman, oruc) ilə xarakterizə olunan yemə pozuntusudur. Sinir anoreksiyasından fərqli olaraq çəki adətən normal və ya artıq olur.

2. Tarixçə

  • Russell G.F. (1979) — «bulimiya nervoza» (bulimia nervosa) termini və ilk klinik təsvir.
  • DSM-III-də (1980) bu pozuntu rəsmi diaqnoz kimi qəbul edilmişdir.
  • DSM-5 (2013) — tezlik meyarı həftədə 1 dəfəyə endirilmişdir (DSM-IV-də 2 dəfə).

3. Epidemiologiya

  • Ömürlük yayılma: qadınlarda 1,5–3%, kişilərdə 0,5%.
  • Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik.
  • Komorbidlik: TDP təxminən 70%, təşviş, maddə istifadəsi, ŞPP, anoreksiya tarixçəsi.
  • İntihar riski yüksəkdir.

4. Etiologiya və patogenez

  • İrsilik 50–60%.
  • Neyrobioloji — serotoninergik disrequlyasiya, dopamin mükafat sistemi.
  • Sosial-mədəni — incəlik idealı, pəhriz tarixçəsi.
  • Şəxsiyyət — impulsivlik, perfeksionizm, aşağı özünə hörmət.

5. Klinik təzahürlər

Obur yemə epizodları — nəzarət itkisi hissi və gizli yemə ilə xarakterizə olunur.

Kompensator davranışlar:

  • Təmizləyici davranış (ing. purging) — özünü qusdurma, laksativ və diuretiklərin istifadəsi;
  • Təmizləyici olmayan davranış (ing. non-purging) — oruc və həddindən artıq idman.

Bədən obrazı və çəki ilə bağlı həddindən artıq məşğul olma.

Tibbi komplikasiyalar: hipokalemiya (qusma), Russell əlaməti (barmaqlarda döyənəklər), diş eroziyası, parotid vəzinin hipertrofiyası, ezofagit, mədə-bağırsaq pozuntuları.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təkrarlanan obur yemə epizodları — qısa müddətdə (≤ 2 saat) çoxlu qida + nəzarət itkisi hissi.

B. Çəki artımının qarşısını almaq üçün təkrarlanan qeyri-uyğun kompensator davranışlar.

C. Tezlik: ən azı həftədə 1 dəfə — DSM-5-TR ən azı 3 ay, XBT-11 isə ən azı 1 ay müddət tələb edir.

D. Özünə hörmət çəkidən və bədən formasından həddindən artıq asılıdır.

E. Sinir anoreksiyası epizodu kontekstində baş vermir.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • DSM-5-TR — şiddət epizodların tezliyinə görə (yüngül 1–3, orta 4–7, ağır 8–13, ekstremal — həftədə ≥ 14).
  • XBT-11 — meyarlar üst-üstə düşür, lakin müddət fərqlidir: XBT-11 ən azı 1 ay, DSM-5-TR 3 ay tələb edir; Atipik bulimiya XBT-11-də ayrıca kod deyil — 6B8Y (digər dəqiqləşdirilmiş) kimi kodlanır.
  • NICE NG69 — diaqnoz və müalicə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə.
  2. EDE-Q, EDE.
  3. Tibbi: elektrolitlər (kalium, fosfor, maqnezium, xlor), qaraciyər və böyrək funksiyası, EKQ (QTc intervalı).
  4. Diş müayinəsi (eroziya).
  5. Komorbidlik və intihar riski qiymətləndirilir.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Sinir anoreksiyası, obur yemə/təmizlənmə tipi (6B80) Çəki əhəmiyyətli aşağı.
Obur yemə (6B82) Kompensator davranış yox.
Gecə yemə sindromu Gecə qida qəbulu üstündür.
Klayne-Levin sindromu Hipersomniya və hiperfagiya.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • EDE-Q.
  • Tibbi: elektrolitlər, EKQ, diş müayinəsi.
  • C-SSRS.

8. Müalicə

  1. KDT-E birinci sıra (Fairburn) — 20 seans 20 həftə; sübut: Fairburn C.G. və b. Am J Psychiatry 2009;166(3):311–319.
  2. Fluoksetin 60 mq/gün — FDA təsdiqi BN üçün; obur yemə və qusma azaldır.
  3. Ailəyə əsaslanan müalicə (FBT) — yeniyetmələrdə tətbiq edilir.
  4. İPT alternativ.
  5. Tibbi: elektrolit korreksiyası, yenidən qidalandırma (refeeding), dişlərə qulluq.
  6. Bupropion əks-göstərişdir (qıcolma riski).

8.1 Müalicə metodikaları

  1. KDT-E (Fairburn) — 20 seans; diaqnozlararası; obur yemə-təmizlənmə zəncirinin qırılması.
  2. Ailəyə əsaslanan müalicə (FBT) bulimiya nervoza üçün yeniyetmələrə uyğunlaşdırılmışdır.
  3. Şəxslərarası Terapiya (İPT / IPT — Interpersonal Therapy) — alternativ üsuldur; cavab gecikir, lakin effekt uzunmüddətli olur.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • NICE NG69 — KDT-E birinci sıra; FBT yeniyetmələrdə.
  • APA 2023.

9. Proqnoz

  • 50–70% remissiya KDT-E ilə; uzunmüddətli izləmə vacib.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Bulimiya „pəhriz uğursuzluğu“dur»

Sübut: klinik pozuntudur; məhdudlaşdırıcı pəhriz tipik tətikləyicidir.

Mif 2: «Qusma çəki azaltma metodudur»

Sübut: qusma kalorilərin udulmasının yalnız 30–50%-nin qarşısını alır; ciddi tibbi komplikasiyalara səbəb olur.

Mif 3: «Bupropion bulimiya nervozada antidepressant kimi istifadə oluna bilər»

Sübut: bupropion BN-da əks-göstərişdir — tutma riski yüksək.

Mif 4: «Bulimiya nervozada normal çəki olduqda da problem yoxdur»

Sübut: tibbi komplikasiyalar (elektrolit, kardial) və psixiatrik yük əhəmiyyətlidir.

Mif 5: «Yalnız antidepressant kifayətdir»

Sübut: KDT-E + farmakoterapiya kombinasiyası üstün.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 6B81 Sinir bulimiyası. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı (DSM-5-TR). 2022.
  3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). NG69. 2017/2020.
  4. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Yemə pozuntuları üzrə praktiki təlimat, 4-cü nəşr. 2023.
  5. Feyrbern C.Q. Koqnitiv davranış terapiyası və yemə pozuntuları. Qilford Nəşriyyatı; 2008.
  6. Rassel Q. Bulimiya nervoza: sinir anoreksiyasının təhlükəli variantı. «Psixoloji Tibb» (Psychol Med). 1979;9(3):429–448.
  7. Lok C., Le Qreync D. Sinir anoreksiyasının müalicəsi üzrə təlimat: ailəyə əsaslanan yanaşma. 2-ci nəşr. Nyu-York: Qilford Nəşriyyatı; 2013.