Sayıqlama pozuntusu

XBT-10F22	Xroniki sayıqlama pozuntuları
DSM-5-TRF22	Sayıqlama pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Sayıqlama pozuntusu (XBT-11 üzrə 6A24 sayıqlama pozuntusu; DSM-5-TR üzrə F22) — XBT-11 üzrə ən azı 3 ay, DSM-5-TR üzrə ən azı 1 ay davam edən bir və ya bir neçə sayıqlamanın üstünlük təşkil etdiyi, lakin tam şizofreniya meyarlarına çatmayan psixotik pozuntudur. Pasiyentin ümumi davranışı və funksional səviyyəsi sayıqlama xaricində nisbətən saxlanılır.

2. Tarixçə

• Krepelin (1899) — «paranoya» — sistemləşdirilmiş sayıqlama, hallüsinasiya olmadan.
• Esquirol J.E. (1810-cu illər) — «monomania» termini; Kahlbaum K. (1863) və Krafft-Ebing R. — paranoyanın klinik təsviri.
• DSM-III-R (1987) — «sayıqlama pozuntusu» rəsmi diaqnoz kimi müəyyən edilmişdir; Krepelinin paranoia anlayışının davam etdiricisidir.
• XBT-11 (2019): qəribə (bizarre) sayıqlamalara da icazə verilir (XBT-10-da yalnız qeyri-qəribə sayıqlamalar); induksiyalı sayıqlama (folie à deux) ayrıca kateqoriya kimi ləğv edilib, 6A24-ə daxil edilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: təxminən 0,2% (Perälä 2007).
• Başlanğıc: orta yaş (35–55 yaş), şizofreniyadan əhəmiyyətli dərəcədə gec başlayır.
• Cins: təxminən bərabər; bəzi alt-tiplərdə fərqlər (erotomaniya qadınlarda).
• Komorbidlik: depressiya, təşviş, sosial təcrid; intihar riski yüksək.

4. Etiologiya və patogenez

• Genetik yük şizofreniyadan az; lakin ailə tarixçəsində paranoid şəxsiyyət və psixotik pozuntuların tezliyi artmışdır.
• Sensor məhrumiyyət (eşitmə pozuntusu) — yaşlılarda paranoid sayıqlama riskini artırır.
• Sosial təcrid, miqrasiya, dil maneələri — risk amilləri.
• Neyrobioloji — dopaminergik disrequlyasiya, lakin şizofreniyadan daha məhdud sahəni əhatə edir; bəzi tədqiqatlarda striatal dopamin sintezinin artması (Howes O.D. icmalları).

5. Klinik təzahürlər

Alt-tiplər (sayıqlama məzmununa görə)

• Təqib (persekutor) tipi: ən çox yayılmış — başqaları tərəfindən izlənmə, zərər planlaşdırılması.
• Qısqanclıq (Othello sindromu): tərəf-müqabilinin xəyanəti haqqında sayıqlama; cinayət riski yüksək.
• Erotomanik (Clérambault sindromu): başqa şəxsin (adətən yüksək statuslu) pasiyenti sevdiyinə inam.
• Böyüklük (qrandioz): xüsusi qabiliyyət, istedad, kəşf, dini missiya.
• Somatik: bədənində parazit (Ekbom sindromu), bədənin iy ifraz etməsi, deformasiya olunması ilə bağlı inam.
• Qarışıq və qeyri-spesifik.

Funksional saxlama

Sayıqlama xaricində pasiyentin ümumi davranışı, affekt, koqnitiv funksiyalar nisbətən qorunur; iş və münasibətlər sayıqlama məzmununa toxunmadıqca davam edə bilər.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR, XBT-11)

A. Bir və ya bir neçə sayıqlamanın davam etməsi: XBT-11 — ən azı 3 ay (adətən daha uzun), DSM-5-TR — ən azı 1 ay.

B. Şizofreniya A meyarına çatmama (sayıqlama yeganə və ya dominant simptom; hallüsinasiya minimal və sayıqlama məzmunu ilə əlaqəli olduqda mümkündür).

C. Sayıqlamanın birbaşa təsiri olmayan funksional saxlama; davranış qəribə deyil.

D. Affektiv epizod mövcuddursa, o, sayıqlama dövrünün yalnız kiçik hissəsində müşahidə edilir.

E. Maddə və ya üzvi səbəb istisnası.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11: qəribə (bizarre) sayıqlamalara icazə (DSM-5-TR-də də qadağa götürülüb); induksiyalı sayıqlama (folie à deux) 6A24-ə inteqrasiya edilmişdir.
• DSM-5-TR: alt-tip kvalifikatorları (erotomanik, qrandioz, qısqanclıq, persekutor, somatik, qarışıq, qeyri-spesifik); «qəribə tip» əlavə kvalifikatoru.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (ümumi və xüsusilə sayıqlama məzmunu).
2. Qohum/dost müsahibəsi — premorbid funksiya, sayıqlamanın başlanğıcı.
3. SCID-5 / MINI; PANSS / BPRS pozitiv simptom alt-şkalası.
4. Tibbi və neyroloji müayinə.
5. Toksikoloji skrininq; sensor (eşitmə, görmə) test — yaşlılarda mütləq.
6. Beyin MRT (ilk epizodda).
7. Komorbid depressiya və intihar riski qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PANSS / BPRS pozitiv simptom alt-şkalası; konkret sayıqlama məzmununun strukturlaşdırılmış sənədləşdirilməsi.
• Eşitmə və görmə testi (yaşlılarda mütləq).
• Laborator: tam qan, tiroid, B12, qaraciyər, qlükoza, toksikoloji skrininq, sifilis, HIV, ANA (lupus), seruloplazmin (Wilson xəstəliyi).
• Beyin MRT — ilk epizod, atipik klinik, yaşlı pasiyent.
• İntihar və zorakılıq riski qiymətləndirməsi (C-SSRS, qısqanclıq sayıqlamasında xüsusilə).

8. Müalicə

1. Atipik antipsixotik aşağı dozada (risperidon 1–3 mq, olanzapin 5–10 mq, aripiprazol 5–15 mq) — birinci sıra. Sübut bazası şizofreniyadan az; pasiyentlərin müalicəyə riayəti problemli (sayıqlama məzmununa görə).
2. Pimozid tarixən erotomaniya və somatik sayıqlamada üstün hesab edilirdi (Munro A. tədqiqatları), lakin müasir təcrübədə atipiklərə nisbətən az istifadə olunur (QTc, EKPS).
3. Psixoterapiya — dəstəkləyici terapiya, terapevtik ittifaqın qurulması; KDT (sayıqlama məzmunu ilə qeyri-konfrontasion iş, alternativ izahların araşdırılması).
4. Komorbid depressiya — SSGİ.
5. Zorakılıq və ya intihar riski (xüsusilə qısqanclıq sayıqlaması) — hospitalizasiya və qeyri-iradi müalicə qanunvericilik çərçivəsində.
6. Sensor pozuntu — eşitmə cihazları və ya göz korreksiyası — yaşlı paranoid sayıqlamada bəzən köklü təsir göstərir.
7. Sosial dəstək — təcridin azaldılması; ailə psixoedukasiyası.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Qeyri-konfrontasion KDT — Sayıqlama məzmununu açıq inkar etmədən, alternativ izahları və sübutları pasiyentlə birlikdə araşdırma. Birchwood M., Trower P. tədqiqatları — şizofreniya və sayıqlama pozuntusunda təsirlidir.
2. Dəstəkləyici terapiya və terapevtik ittifaq — Pasiyentlə uzunmüddətli etibarlı münasibətin qurulması; müalicəyə riayətin gücləndirilməsi.
3. PANSS pozitiv simptom alt-şkalası — Sayıqlamanın şiddət və müdaxilə dərəcəsinin standartlaşdırılmış qiymətləndirilməsi.
4. Kolumbiya İntihar Şiddəti Şkalası (ing. Columbia-Suicide Severity Rating Scale, C-SSRS) — İntihar riski — xüsusilə qısqanclıq və təqib sayıqlamalarında zorakılıq riski əlavə qiymətləndirilir.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG178 — sayıqlama pozuntusu üçün ayrıca alqoritm yox; ümumi psixoz prinsipləri.
• APA 2021 — antipsixotik birinci sıra; xəstəlik şüuru və müalicəyə riayət çətinliyi vurğulanır.
• Munro A. icmalları (Cambridge Univ Press 1999) — alt-tip-spesifik klinik məsləhət.

9. Proqnoz

• Proqnoz şizofreniyadan yaxşıdır — funksional saxlama, gec başlanğıc.
• Müalicəyə əməl etmə əsas məhdudiyyətdir.
• Qısqanclıq və somatik sayıqlama nisbətən daha çətin müalicə olunur.
• Yaşlılarda sensor korreksiya ilə yaxşılaşma mümkündür.
• İzləmə — antipsixotik yan təsirləri, sayıqlama şiddəti, zorakılıq və intihar riski.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyenti sayıqlamasının yanlışlığına inandırmaq lazımdır»

Klinik məntiq: açıq konfrontasiya terapevtik ittifaqı pozur və sayıqlamanı gücləndirə bilər; pasiyent tərəfdən «həkim də mənə qarşıdır» izah formalaşır.

Sübut: Birchwood və Trower KDT yanaşmaları — alternativ izahların pasiyentin özü tərəfindən araşdırılmasına yol verən qeyri-konfrontasion yanaşma təsirlidir.

Mif 2: «Sayıqlama pozuntusu yalnız psixoterapiya ilə müalicə oluna bilər, antipsixotik müalicə lazım deyil»

Sübut: antipsixotik birinci sıra farmakoterapiyadır; psixoterapiya tək başına kifayət deyil. APA 2021, NICE CG178.

Mif 3: «Erotomaniya yalnız qadınlarda rast gəlinir, kişilərdə müşahidə edilmir»

Sübut: erotomaniya hər iki cinsdə baş verir; kişi pasiyentlərdə daha yüksək zorakılıq riski qeydə alınmışdır (Menzies R.P. və b. Br J Psychiatry 1995).

Mif 4: «Qısqanclıq sayıqlaması „böyük sevgi“ göstəricisidir, tibbi vəziyyət deyil»

Sübut: Othello sindromu klinik psixotik vəziyyətdir, həyat yoldaşına qarşı zorakılıq və qətl riski yüksəkdir; aktiv tibbi müdaxilə tələb edir.

Mif 5: «Yaşlılarda paranoid sayıqlama „normal yaşlanma“dır»

Sübut: yaşlılarda paranoid sayıqlama tez-tez sensor məhrumiyyət (eşitmə pozuntusu) və ya erkən demensiyanın əlamətidir; müalicə oluna bilər. Eşitmə cihazı və ya göz korreksiyası bəzən əhəmiyyətli yaxşılaşma verir.

Mif 6: «Ekzorsizm və ya dini müdaxilə sayıqlamanı sağaldır»

Sübut: psixotik simptomlar neyrobioloji əsaslıdır; ekzorsizmə ümid etmək antipsixotik müalicəni təxirə salır.

Mif 7: «Sayıqlama pozuntusu olan pasiyenti təcrid etmək lazımdır — sosial əlaqə zərərlidir»

Sübut: sosial təcrid əksinə sayıqlamanı gücləndirir; sosial dəstək və psixoterapiya tövsiyə edilir.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. 6A24 Sayıqlama pozuntusu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). CG178. Yetkinlərdə psixoz və şizofreniya. 2014/2019.
4. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Şizofreniyanın müalicəsi üzrə təcrübə rəhbərliyi, 3-cü nəşr. 2021.
5. Manro A. Sayıqlama pozuntusu: paranoya və əlaqəli xəstəliklər. Kembric: Kembric Universiteti Nəşriyyatı; 1999.
6. Perälä Y. və b. Ümumi əhalidə psixotik və bipolyar I pozuntuların ömürlük yayılması. «Ümumi Psixiatriya Arxivləri» (Arch Gen Psychiatry). 2007;64(1):19–28.
7. Menzies R.P., Fedoroff C.P., Qrin K.M., Aykzakson K. Kişi erotomaniyasında təhlükəli davranışın proqnozlaşdırılması. «Britaniya Psixiatriya Jurnalı» (Br J Psychiatry). 1995;166(4):529–536.
8. Hauz O.D., Kapur S. «Şizofreniya Bülleteni» (Schizophr Bull). 2009;35(3):549–562.
9. Trauer P., Birçvud M., Midan A. və b. İmperativ hallüsinasiyalar üçün koqnitiv terapiya: randomizə edilmiş nəzarətli sınaq. «Britaniya Psixiatriya Jurnalı» (Br J Psychiatry). 2004;184:312–320.