Şəxsin özünə qarşı yönəlmiş süni pozuntu (Münxauzen sindromu)

XBT-10F68.1	Simptomların, fiziki və ya psixoloji xarakterli əlilliyin qəsdən törədilməsi və ya təqlid edilməsi [Süni pozuntular]
DSM-5-TRF68.10	Şəxsin özünə qarşı yönəlmiş süni pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Şəxsin özünə qarşı yönəlmiş süni pozuntusu (ing. XBT-11: 6D50; DSM-5-TR: F68.10 Factitious Disorder Imposed on Self) — pasiyentin özündə fiziki və ya psixoloji simptomları və ya zədəni qəsdli yaratması, bu simptomları başqalarına təqdim etməsi; aşkar maddi qazanc yoxdur — simulyasiyadan fərqi məhz bundadır. Pasiyentin əsas motivasiyası tibbi rola və ya xəstə kimi qəbul olunmaqdır.

2. Tarixçə

• Asher R. (1951) — «Munchausen syndrome» termini (Baron Münxauzenin fantastik hekayələrindən).
• DSM-III (1980) — Süni pozuntu rəsmi diaqnoz kimi təsbit edilib.
• DSM-5 (2013) — «Imposed on Self» və «Imposed on Another» alt-tiplər.
• Eisendrath S.J. icmalları — diaqnoz və klinik yanaşma.

3. Epidemiologiya

• Əhalidə nadir (1–2% xəstəxanaya yatırılma); praktikada diaqnozun az qoyulması.
• Cins: qadınlarda nisbətən yüksək (tibbi peşə fonunda).
• Komorbidlik: ŞPP, depressiv pozuntular, travma tarixçəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• Psixoloji — xəstə rolunda dərin emosional ehtiyac; uşaqlıq travması, qayğısızlıq.
• Tibbi sistemə yaxınlıq (tibb işçisi olmaq).
• ŞPP ilə komorbidlik yüksəkdir.

5. Klinik təzahürlər

• Çoxsaylı tibbi müraciətlər və yoxlamalar; çoxsaylı klinika dəyişdirmə (ing. «hospital shopping» — xəstəxana axtarışı).
• Çoxsaylı cərrahi prosedurlar.
• Simptom və ya zədənin qəsdli yaradılması (qan tökmə, infeksiya yaratma, dərmanla zəhərlənmə, somatik şikayət uydurma).
• Klinik mənzərə «mümkünsüz» və ya atipik; laboratoriya nəticələri pasiyentin şikayətləri ilə uyğun gəlmir.
• Pasiyent müsahibədə yalan danışa bilər; tarixçə etibarsızdır.
• Aşkar maddi qazanc yoxdur (sığorta, məhkəmə, iş).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Özündə fiziki və ya psixoloji simptom və ya zədənin qəsdli yaradılması (yaradılmış və ya uydurulmuş).

B. Pasiyent özünü xəstə, yaralı kimi təqdim edir.

C. Aldatma davranışı aşkar maddi qazancla bağlı deyil.

D. Davranış başqa psixi pozuntu (sayıqlama pozuntusu, başqa psixotik pozuntu) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• Diaqnoz çətindir — sübut tələb edir (sığorta sənədləri, başqa klinikadan məlumat, video).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik şübhə — atipik klinik təzahürlər, çoxsaylı klinikalara müraciət, «mümkünsüz» simptom.
2. Başqa klinikalardan tibbi tarixçə əldə etmə (pasiyentin razılığı ilə).
3. Sığorta və əczaçılıq qeydləri.
4. Müşahidə — laborator nümunələrin yaradılma yolu.
5. Komorbid ŞPP, TDP, travma tarixçəsi.
6. Hüquqi və etik koordinasiya.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Tibbi tarixçə (başqa klinikalardan).
• Sığorta qeydləri.
• Psixiatrik müsahibə komorbid pozuntular üçün.

8. Müalicə

1. Qeyri-konfrontasiya yanaşması (ing. non-confrontational approach, Eisendrath) — diaqnoz pasiyentə cəza əvəzinə qayğı çərçivəsində izah edilir; «sizin əziyyətiniz reallıdır, başqa yolla kömək edə bilərik».
2. Tək həkim modeli — bütün şikayətlər həmin həkim vasitəsilə.
3. İnvaziv prosedurların və lazımsız yoxlamaların məhdudlaşdırılması.
4. Psixoterapiya — dəstəkləyici, koqnitiv-davranış terapiyası (KDT); uzunmüddətli izləmə.
5. Komorbid ŞPP, TDP, travma müalicəsi.
6. Konfrontasiya pasiyentin müalicədən uzaqlaşmasına səbəb olur; yumşaq yanaşma qayğı kontekstində daha effektivdir.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Dəstəkləyici psixoterapiya — pasiyentin emosional ehtiyaclarına diqqət yetirilir.
2. Multidisiplinar yanaşma — tibbi və psixiatrik yanaşmanın birgə tətbiqi.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Eisendrath S.J. — qeyri-konfrontasiya yanaşması və terapevtik ittifaq.
• APA Textbook of Consultation-Liaison Psychiatry (Levenson).

9. Proqnoz

• Xronik gediş; «hospital shopping» davam edir.
• Uzunmüddətli terapevtik ittifaq və komorbid pozuntuların müalicəsi proqnozu yaxşılaşdırır.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent „yalançı“dır, hüquqi cəza tələb olunur»

Sübut: süni pozuntu psixiatrik pozuntudur — emosional ehtiyaca cavab; konfrontasiyasız yanaşma və psixoterapiya tövsiyə edilir.

Mif 2: «Birbaşa „yalan deyirsən“ deyilməsi pasiyenti dəyişər»

Sübut: sərt konfrontasiya pasiyenti «qovur» və başqa klinikaya keçirir; yumşaq yanaşma terapevtik ittifaq qurur.

Mif 3: «SÜNİ POZUNTU = somatik simptom pozuntusu»

Sübut: süni pozuntu şüurlu yalan; somatik simptom — pasiyentin real hissi.

Mif 4: «Başlanmış invaziv prosedurlar sona qədər davam etdirilməlidir»

Sübut: lazımsız invaziv prosedurlar zərərlidir; diaqnoz qoyulduqdan sonra məhdudlaşdırılmalıdır.

Mif 5: «SÜNİ POZUNTU müalicə oluna bilməz»

Sübut: sübut bazası məhduddur, lakin uzunmüddətli terapevtik ittifaq və multidisiplinar qayğı ilə yaxşılaşma mümkündür.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). «Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı» (XBT-11). 6D50 Özünə qarşı yönəlmiş süni pozuntu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). «Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı» (DSM-5-TR). 2022.
3. Ayzendrat S.C. Süni somatik pozuntular: qarşıdurmasız müalicə. «Psixosomatika» (Psychosomatics). 1989;30(4):383–387.
4. Levenson C.L. (red.). Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA) Nəşriyyatının Psixosomatik Təbabət və Konsultasiya-Əlaqə Psixiatriyası üzrə Dərsliyi. 3-cü nəşr. 2018.
5. Aşer R. Münxauzen sindromu. «Lancet». 1951;1(6650):339–341.