Klinik Psixiatriya

Qumar oynama pozuntusu

XBT-10F63.0Azartlı oyunlara patoloji meyl
DSM-5-TRF63.0Qumar oynama pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Qumar oynama pozuntusu (XBT-11: 6C50; XBT-10: F63.0; DSM-5-TR: F63.0) — qumar davranışının davamlı və ya təkrarlanan paterni: nəzarətin pozulması, qumarın digər maraqlar üzərində üstünlük təşkil etməsi və mənfi nəticələrə baxmayaraq davam etməsi. Əhəmiyyətli funksional pozulma yaradır. Oyun oynama pozuntusu (6C51) XBT-11-də ayrı kateqoriyadır — 6C51 Oyun oynama pozuntusu.

2. Tarixçə

  • DSM-III (1980) — «Patoloji qumar» impuls nəzarəti pozuntuları qrupuna daxil edilmişdir.
  • DSM-5 (2013) — «Qumar oynama pozuntusu» maddə istifadəsi və asılılıq pozuntuları kateqoriyasına keçirilmişdir (oxşar neyrobiologiya).
  • XBT-11 (2019) — davranış asılılıqları bölməsi genişləndirildi: qumar (6C50) ilə yanaşı oyun oynama pozuntusu (6C51) ayrı kateqoriya kimi əlavə edildi.

3. Epidemiologiya

  • Qumar oynama pozuntusunun ömürboyu yayılması: 0,2–5,3% (geniş diapazon).
  • Cins: qumar kişilərdə daha yüksək; onlayn qumarda cins fərqi azalır.
  • Komorbidlik: TDP, təşviş, başqa maddə istifadəsi, DƏHP, ŞPP, intihar riski.

4. Etiologiya və patogenez

  • İrsilik 50–60%.
  • Neyrobioloji — mükafat dövrəsinin (dopamin) disrequlyasiyası, maddə istifadəsi pozuntularına bənzərdir.
  • Şəxsiyyət — impulsivlik, həyəcan axtarışı (ing. sensation-seeking).

5. Klinik təzahürlər

  • Davamlı/təkrarlanan qumar davranışı.
  • Kontrol itkisi.
  • İş, ailə, sosial, akademik pozulma.
  • «İtkilərin dalınca qaçma» (ing. chasing losses) — itkilərin geri qaytarılması cəhdləri.
  • Yalan, maliyyə pozulması, gizlətmə davranışı.
  • Komorbid TDP və intihar riski yüksək.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Qumar oynama pozuntusu (DSM-5-TR): 9 simptomdan ən azı 4-ü 12 ay ərzində:

  1. Artan miqdarda qumar — tolerans;
  2. İrritabellik və ya narahatlıq qumarı azaltmağa cəhd etdikdə — kəsilmə;
  3. Azaltma cəhdləri uğursuz;
  4. Qumar haqqında məşğuliyyət;
  5. Əzab-əziyyət halında qumar;
  6. İtkidən sonra «itkilərin dalınca qaçma» (ing. chasing);
  7. Yalan;
  8. Münasibətlərin və işin itirilməsi;
  9. Borcun başqaları tərəfindən ödənilməsindən asılı olma (ing. bailout).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

  • XBT-11 (6C50) — alt növlər: 6C50.0 əsasən oflayn, 6C50.1 əsasən onlayn, 6C50.Z dəqiqləşdirilməmiş. Diaqnoz üçün adətən ən azı 12 ay tələb olunur; bütün diaqnostik tələblər ödənildikdə və simptomlar ağır olduqda müddət qısaldıla bilər.
  • DSM-5-TR — «Gambling Disorder» (F63.0) əsas mətnə daxil edilmiş yeganə davranış asılılığıdır; DSM-5 (2013) onu impuls nəzarəti pozuntularından maddə istifadəsi və asılılıq kateqoriyasına keçirmişdir. 6C51-dən fərqli olaraq, 6C50 tələbləri funksional pozulma ilə yanaşı əhəmiyyətli əziyyəti (ing. distress) də qəbul edir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə.
  2. Cənubi Ouks qumar skrininq şkalası (SOGS) və ya Problemli qumarın şiddəti indeksi (PGSI) tətbiq edilir.
  3. Komorbid maddə, TDP, intihar.
  4. Maliyyə vəziyyəti qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət Fərqləndirici əlamətlər
Manik epizod (qumar davranışının dezinhibisiyası) Affektiv simptomlar.
Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP; kompulsiv yoxlama) Obsessiyalar əsas əlamətdir.
ŞPP (impulsivlik) Davamlı model bütün sahələri əhatə edir.
Sosial qumar (problem yox) Funksional pozulma yoxdur.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • Komorbidlik şkalaları.
  • C-SSRS intihar.

8. Müalicə

  1. KDT — birinci sıra terapiyası; tətikləyicilərin idarəsi, davranış aktivasiyası, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma («təhlükəli yaxınlaşma» effekti və «qumarbaz yanılması» (ing. near miss, gambler’s fallacy)). Cowlishaw S. Cochrane 2012 meta-analiz.
  2. Naltrekson, nalmefen — sübut bazası inkişaf etməkdədir (Qrant C.E. və b. icmalları).
  3. SSGİ — komorbid TDP/təşvişdə.
  4. Özünə yardım qrupları (ing. Gamblers Anonymous, Gam-Anon) — köməkçi müalicə.
  5. Maliyyə konsultasiyası — qumarda həlledici əhəmiyyət daşıyır.

8.1 Müalicə metodikaları

  1. Qumar üçün KDT koqnitiv distorsiyaların düzəldilməsi, ekspozisiya (tətikləyicilərə cavab azaltma), problemin həlli.
  2. Naltrekson göstərişdən kənar (ing. off-label) — həvəsin (ing. craving) azaldılması; 50–150 mq/gün.
  3. Özünəyardım qrupları (GA) — 12 addımlı model.

9. Proqnoz

  • KDT ilə remissiya 30–50%.
  • Komorbid TDP pis proqnoz göstəricisidir.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Qumar asılılığı „xarakter“ pozuntusudur»

Sübut: DSM-5, XBT-11 — tibbi/davranış pozuntudur; neyrobioloji və genetik meyillilik.

Mif 2: «Pasiyent „böyük uduş“la borcdan çıxa bilər»

Sübut: itkinin dalınca qaçmaq (ing. «chasing losses») qumarın diaqnostik əlamətidir; uzun müddətdə itki statistik olaraq qaçılmazdır.

Mif 3: «Yalnız maliyyə dəstəyi kifayətdir»

Sübut: borcun başqaları tərəfindən ödənilməsi asılılığın diaqnostik əlamətidir; psixososial müdaxilə tələb olunur.

Mif 4: «Pasiyent „böyüyəndə keçər“»

Sübut: aktiv müdaxilə tələb olunur; xronikləşmə riski yüksəkdir.

11. Mənbələr

  1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. 6C50 Qumar pozuntusu. 2024.
  2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
  3. Koulişou S. və b. Patoloji və problemli qumar üçün psixoloji terapiyalar. «Cochrane Sistematik İcmallar Məlumat Bazası» (Cochrane Database Syst Rev). 2012;(11):CD008937.
  4. Qrant C.E. və b. Qumar pozuntusunun farmakoterapiyası. «Davranış Nevrologiyasının Aktual Mövzuları» (Curr Top Behav Neurosci). 2016;26:135–149.