Dezinhibə olunmuş sosial qatılma pozuntusu

XBT-10F94.2	Uşaq yaşında bağlılığın tormozlanmış tipdə pozuntusu
DSM-5-TRF94.2	Dezinhibə olunmuş sosial qatılma pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Dezinhibə olunmuş sosial qatılma pozuntusu (ing. XBT-11: 6B45; DSM-5-TR: F94.2 Disinhibited Social Engagement Disorder, DSED) — uşağın yad şəxslərlə həddindən artıq və uyğunsuz dərəcədə yaxınlıq göstərməsi, ehtiyat olmadan yanaşma və ya getmə davranışı — erkən psixososial məhrumiyyət (institusionalizm, çoxsaylı yer dəyişikliyi) nəticəsində.

RPP ilə eyni etioloji kökə malikdir, lakin əks klinik təzahürlə — geri çəkilmə yerinə dezinhibə olunmuş yanaşma.

2. Tarixçə

• DSM-IV (1994) — «Reaktiv bağlanma pozuntusu, dezinhibə olunmuş tip» alt-tip kimi verilmişdir.
• DSM-5 (2013) — «Dezinhibə olunmuş sosial qatılma pozuntusu» ayrıca diaqnoz kimi əlavə edilmişdir.
• XBT-11 (2019) — paralel.

3. Epidemiologiya

• Ümumi əhalidə nadir; institusional müəssisələrdəki uşaqlarda təqribən 20%, himayədar ailələrdə böyüyən uşaqlarda 10–15%.
• Başlanğıc 5 yaşa qədər.
• Erkən himayədar ailəyə verilməsi ilə əhəmiyyətli azalma (ing. Bucharest Early Intervention Project), lakin RPP-dən fərqli olaraq DİRP bəzən stabil qulluq mühitində də davam edir.

4. Etiologiya və patogenez

• Ağır psixososial məhrumiyyət — eyni RPP ilə.
• İnstitusional mühitdə çoxsaylı qayğı göstərənlərin tez-tez dəyişməsi — «fərq qoymayan bağlanma» formalaşması.

5. Klinik təzahürlər

• Yad şəxslərlə açıq yaxınlaşma, ehtiyat olmadan onlarla getmə.
• Ehtiyatsız fiziki yaxınlıq (qucaqlama, oturma).
• Yad şəxslə qarşılıqlı təsirdə qayğı göstərəni yoxlama davranışı azalır.
• Yad şəxslərə qarşı ehtiyat hissinin olmaması.
• Akademik və sosial pozulma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yad şəxslərlə uyğunsuz dərəcədə açıq, dostluq davranışı — aşağıdakılardan ən azı 2-si:

1. Yad şəxslərlə yaxınlaşmada azalmış və ya tam olmayan ehtiyat;
2. Mədəni və yaşa uyğun olmayan dərəcədə fiziki və ya şifahi yaxınlıq;
3. Tanış olmayan yerdə qayğı göstərəni yoxlama-axtarma davranışının azalması;
4. Yad şəxslə getməyə minimum və ya yox ehtiyat.

B. Davranışlar yalnız impulsivlik (DƏHP) ilə məhdud deyil — sosial dezinhibisiya komponenti aşkardır.

C. Erkən ağır qulluq pozulması — qayğısızlıq, çoxsaylı yer dəyişikliyi, institusionalizm.

D. Uşağın inkişaf yaşı ≥ 9 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni meyarlar; DİRP RPP-dən ayrı.
• Yaş üzrə inkişaf nəzərə alınmalıdır — kiçik uşaqlarda normal sosial maraq DİRP ilə qarışdırılmamalıdır.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Müsahibə və müşahidə — uşağın yad şəxslərlə qarşılıqlı təsiri.
2. Qulluq tarixçəsi.
3. DAI (ing. Disturbances of Attachment Interview).
4. Komorbidlik üzrə skrininq (DƏHP, autizm).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• DAI.
• Müşahidə tanış olmayan mühitdə.
• Vilyams sindromu üçün genetik test (FISH — flüoressent in situ hibridləşdirmə; 7q11.23) — şübhə varsa.

8. Müalicə

1. Stabil qulluq mühiti.
2. Valideyn təlimi — uşağa «təhlükəsiz baza» konsepsiyasının inkişafı; ABC proqramları.
3. Yad şəxslə uyğun məsafənin öyrədilməsi.
4. Komorbidlik müalicəsi (DƏHP).
5. İcma və məktəb işçilərinin koordinasiyası — uşağın təhlükəsizliyi.
6. Spesifik farmakoterapiya yoxdur; komorbid simptomlar üçün.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Bağlanma və Biodavranış Bərpası (ing. Attachment and Biobehavioral Catch-up, ABC) — Dozier (Dozier M.) — RPP üçün də istifadə edilir; DİRP-də qayğı göstərən-uşaq sinxronizasiyasının gücləndirilməsi.
2. Təhlükəsizlik təlimi — uşağa yad şəxslə uyğun məsafə öyrətmə; qayğı göstərəni yoxlama davranışının gücləndirilməsi.
3. DAI — RPP və DİRP fərqləndirilməsində.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AACAP 2016 — RPP ilə eyni təlimat.
• DİRP RPP-dən fərqli olaraq stabil mühitdə də davam edə bilər — uzunmüddətli izləmə.

9. Proqnoz

• Stabil qulluq və müdaxilə ilə yaxşılaşma; lakin DİRP bəzən uzunmüddətli davam edir.
• Yetkinlikdə impulsiv münasibətlər, istismar riskləri qala bilər.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Açıq, ünsiyyətcil uşaq — bu müsbət xüsusiyyətdir, pozuntu deyil»

Sübut: uyğun sosial məsafə inkişaf mərhələsinin əlamətidir; DİRP-də sərhədlərin olmaması uşağın istismar riskini artırır.

Mif 2: «DİRP stabil qulluqda tez bir zamanda keçər»

Sübut: RPP-dən fərqli olaraq DİRP bəzən stabil mühitdə də davam edir (Buxarest Erkən Müdaxilə Layihəsi); uzunmüddətli müdaxilə tələb olunur.

Mif 3: «DİRP autizmin „yüngül forması“dır»

Sübut: ayrı pozuntudur; etiologiya psixososial məhrumiyyət; klinik təzahürlər əks (autizmdə sosial geri çəkilmə, DİRP-də məhdudlaşdırılmamış yanaşma).

Mif 4: «Cəza ilə uşağı „düzəltmək“ olar»

Sübut: cəza pozuntunu gücləndirir və travmatik təsir göstərir; pozitiv bağlanma əsaslı yanaşma tövsiyə olunur.

Mif 5: «Vilyams sindromu və DİRP eynidir»

Sübut: Vilyams sindromu genetik (7q11.23 delesiya), spesifik fiziki və koqnitiv profil; həddindən artıq ünsiyyətcillik (hypersociability) əlaməti olsa da fərqli neyrobioloji və etiologik pozuntudur.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. 6B45 Dezinhibə olunmuş sosial qatılma pozuntusu. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. Zeanah C.H. və b. Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyasının (AACAP) Təcrübə Protokolu. «Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyasının Jurnalı» (JAACAP). 2016;55(11):990–1003.
4. Qlison M.M. və b. Reaktiv bağlanma pozuntusu üçün sübuta əsaslanan meyarların validliyi: fərq qoymayan sosial/pozulmuş və emosional olaraq geri çəkilmiş/inhibə olunmuş tiplər. «Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyasının Jurnalı» (JAACAP). 2011;50(3):216–231.
5. Nelson K.A. və b. Buxarest Erkən Müdaxilə Layihəsi. «Science». 2007;318(5858):1937–1940.
6. Dozier M., Bernard K. Bağlanma və biodavranış bərpası: yetərsiz və ya problemli qayğıya məruz qalmış körpə və balacaların ehtiyaclarının ödənilməsi. «Psixologiya üzrə Müasir Rəylər» (Curr Opin Psychol). 2017;15:111–117.