ICD-116A23	AKUT VE GEÇİCİ PSİKOTİK BOZUKLUK Acute and transient psychotic disorder
ICD-10F23	Akut ve geçici psikotik bozukluklar
DSM-5-TRF23	Kısa Psikoz Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Akut ve geçici psikotik bozukluk (ICD-11: 6A23 Acute and Transient Psychotic Disorder; DSM-5-TR: F23 Brief Psychotic Disorder) — hızlı (birkaç gün-hafta) başlayan, psikotik semptomlar (sanrı, halüsinasyon, dezorganize konuşma, grossal dezorganize davranış) ile karakterize, kısa süreli gidiş ve premorbid fonksiyonel düzeye tam düzelme ile sonuçlanan bozukluktur.

Karakteristik özellikler:

• Hızlı başlangıç — 2 hafta içinde tam klinik tablonun oluşması;
• Polimorf (çok biçimli) semptomlar — sanrılar, halüsinasyonlar ve duygusal dalgalanma birlikte;
• Kısa süre — DSM-5-TR'de < 1 ay, ICD-11'de < 3 ay;
• Tam fonksiyonel iyileşme — hasta premorbid seviyeye tamamen döner.

2. Tarihçe

• Magnan V. (1893) — Bouffée délirante terimi — Fransa'da hızlı başlayan, kısa süreli polimorf psikotik epizodların tanımı.
• Wernicke K., Kleist K., Leonhard K. (1900–1957) — siklik psikozlar kavramı — Alman psikiyatri okulunda; hızlı başlangıç ve iyi prognoz.
• İskandinav ekolü — “psikojen psikoz” — Strömgren E. (1940) — stres veya travma bağlamında psikoz.
• DSM-III (1980) — “Kısa Reaktif Psikoz” — stres faktörü gerekliliği ile.
• DSM-IV (1994) ve DSM-5 (2013) — stres faktörü kriteri kaldırılmıştır (niteleyici olarak kalmıştır); “Brief Psychotic Disorder” terimi.
• ICD-11 (2019) — “Akut ve Geçici Psikotik Bozukluk” terimi korunmuştur; 3 aylık süre; polimorf semptomatoloji vurgulanır.

3. Epidemiyoloji

• Yıllık insidans: 3,9–9,6 / 100 000 (Castagnini A., Berrios G.E. Curr Psychiatry Rep 2009 icmal).
• Cins: kadınlarda nispeten sık (1,5–2:1) — özellikle postpartum bağlamda.
• Başlangıç yaşı: 20–35 yaş; şizofreniden biraz geç.
• Kültürel ve coğrafi: düşük ve orta gelirli ülkelerde sıklık daha yüksektir (Susser E. et al. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 1998 DSÖ 10 ülke araştırması).
• Postpartum başlangıç — postnatal psikoz kategorisine aittir (6E20 / 6A23.x).
• Persistans ve konversiyon: %30–50 hasta uzun süreli takipte şizofreni, şizoaffektif bozukluk veya bipolar bozukluk olarak yeniden tanı alır (Castagnini A. et al. Schizophr Res 2013).

4. Etiyoloji ve patogenez

4.1 Genetik faktörler

• Şizofreni ve bipolar bozukluk ile kısmen paylaşılan genetik risk.
• Aile öyküsünde psikotik veya afektif bozukluk olduğunda risk artar.

4.2 Tetikleyiciler ve stres

• Akut psikososyal stres (ölüm, mültecilik, doğal afet) — hastaların önemli bir kısmında tanımlanır; DSM-5-TR'de stres niteleyicisi olarak belirtilir.
• Postpartum dönem — hormonal ve uyku bozukluğu.
• Madde kullanımı — kannabis, amfetamin, halüsinojenler — psikotik epizodu tetikleyebilir, ancak madde indüksiyonlu psikoz eğer madde belirliyse ayrı kategori olarak kodlanır.
• Kısa süreli uyku yoksunluğu, yoğun duygusal gerginlik.

4.3 Nörobiyolojik mekanizmalar

• Dopaminerjik sistemin geçici hiperaktivitesi — stres kortizolü veya hormonal değişiklikler bağlamında.
• Şizofrenideki gibi merkezi mekanizmalar, ancak daha kısa süreli ve potansiyel olarak geri döndürülebilir.

5. Klinik özellikler

5.1 Klasik sunum

• Hızlı başlangıç — günler-haftalar içinde premorbid normal fonksiyondan tam psikotik şekle.
• Polimorf (değişken) semptomlar — sanrılar (takip, ilişki, dini), halüsinasyonlar (işitsel, görsel, koenestetik), dezorganize konuşma.
• Duygusal dalgalanma — akut korku, ekstaz, panik, şaşkınlık.
• Bilinç değişiklikleri yok (deliryum hariç)
• Davranış — garip, dezorganize; bazen katatonik bileşenler.

5.2 ICD-11 alt tipleri

• Polimorf psikotik bozukluk — şizofreni semptomları olmadan;
• Polimorf psikotik bozukluk — şizofreni semptomları ile;
• Şizofreni benzeri akut psikotik bozukluk — Şneider 1. derece semptomlar baskın.

5.3 Gidiş

Tipik gidiş — 2–4 haftada pike ulaşma, ardından kademeli veya hızlı sönme. Tam iyileşme — 1 ay (DSM-5-TR) veya 3 ay (ICD-11) içinde. Bu süreden fazla devam ettiğinde tanı şizofreniformaya (DSM-5-TR F20.81, 1–6 ay) veya şizofreniye geçirilir.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri (DSM-5-TR · ICD-11 konsensus noktaları)

A. Bir veya birkaç psikotik semptomun bulunması:

1. Sanrılar;
2. Halüsinasyonlar;
3. Dezorganize konuşma;
4. Brüt dezorganize veya katatonik davranış.

(En az biri 1, 2 veya 3 olmalıdır.)

B. Epizodun süresi:

• DSM-5-TR: ≥ 1 gün, < 1 ay, sonra premorbid işlev düzeyine tam iyileşme.
• ICD-11: tam tablo 2 hafta içinde oluşur; < 3 ay devam eder.

C. İstisnalar — psikotik özelliklerle duygudurum bozukluğu, şizofreni, şizoaffektif bozukluk, madde indüksiyonlu psikoz, organik psikoz ile tam olarak açıklanmaz.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR (F23): kalifikatörler — “with marked stressor(s)” (akut stres faktörü ile), “without marked stressor”, “with postpartum onset” (doğumdan 4 hafta içinde).
• ICD-11 (6A23): üç alt tip — polimorf (şizofreni semptomları olmadan / ile) ve şizofreni benzeri. Postpartum başlangıç ayrı 6E20 koduna aittir.
• Stres faktörü ölçüt değil, niteleyicidir — DSM-IV “Brief Reactive Psychosis” içinde zorunluydu.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme + akrabalardan bilgi — başlangıç dinamiği, premorbid fonksiyon.
2. Yapılandırılmış görüşme (SCID-5, MINI).
3. Şiddet ölçekleri — PANSS, BPRS.
4. Toksikolojik tarama (zorunlu) — madde kaynaklı psikozu dışlamak.
5. Fizik ve nörolojik muayene.
6. Laboratuvar: tam kan, karaciğer, böbrek, elektrolitler, glukoz, TSH, B12, sifiliz, HIV.
7. EEG ve beyin MRG — ilk epizod veya atipik klinik tablo.
8. Postpartum bağlamda — tiroid fonksiyonu mutlaka.
9. İntihar ve çocuğa zarar riski değerlendirmesi (postpartum vakalarda).
10. İzlem — tanı süresine göre değişebilir (1 veya 3 aylık süre geçtiğinde).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

7.1 Klinik ölçekler

• PANSS, BPRS — psikotik şiddet.
• HAM-D, YMRS — afektif komponentlerin değerlendirilmesi.
• C-SSRS — intihar riski.
• GAF/PSP — işlevsel düzey.

7.2 Laboratuvar incelemeleri

İlk epizod psikoz protokolüne uygun (bkz. 6A20 §7.2):

• Mutlak: tam kan, karaciğer/böbrek, glukoz, elektrolitler, TSH, B12, folat, toksikolojik tarama, HIV, sifiliz, gebelik testi, prolaktin.
• Organik psikoz şüphesi varsa — anti-NMDA-R antikorları (BOS), ANA, lupus paneli, paraneoplastik antikor paneli, amonyak, seruloplazmin.
• Postpartum bağlamda — TSH (postpartum hipotiroidi mümkündür).

7.3 Enstrümantal incelemeler

• Beyin MRG — ilk epizotta önerilir (NICE CG178); özellikle atipik prezentasyon veya nörolojik belirtiler.
• EEG — tutmalar istisnası, atipik klinik tablo.
• EKG — antipsikotik başlanmadan önce.
• Lomber ponksiyon — otoimmün ensefalit şüphesi (atipik psikoz + motor semptomlar + kadın yaşıt).

8. Tedavi

8.1 Genel prensipler

1. Acil değerlendirme ve gerektiğinde hastaneye yatış — hastanın veya başkalarının güvenliği için.
2. Birinci sıra: atipik antipsikotik düşük dozda — risperidon 1–4 mg, olanzapin 5–15 mg, ketiapin 200–600 mg, aripiprazol 5–15 mg.
3. Akut ajitasyonda — oral lorazepam 1–2 mg + olanzapin oral dağılan 5–10 mg; intramüsküler — olanzapin 10 mg im veya aripiprazol 9,75 mg im, gerekirse haloperidol 5 mg + lorazepam 2 mg im (klasik).
4. Süre — antipsikotik tipik 3–6 ay (remisyondan sonra), ardından kademeli azaltma ve izlem; ilk epizod temelli kesme standart değildir — bireysel değerlendirme.
5. Stres-induksiyonlu bağlamda — psikososyal destek, BDT-temelli stres yönetimi.
6. Postpartum başlangıçta — tıbbi acil durum olarak; çocuk öldürme ve intihar riski yüksektir; hastaneye yatış, anne-bebek ortak yatış koşulları varsa tercih edilir; bkz. 6E20 bölümü.
7. EKT — Refrakter ağır vakalarda, katatonik özelliklerle, gebelikte en güvenli seçenek.
8. Uzun süreli izlem — %30–50 hasta uzun süreli psikotik bozukluğa geçer; ilk yıl aylık, sonra üç aylık.

8.2 Kaynağa özgü detaylandırmalar

• NICE CG178 (Psychosis): ilk epizod psikoz kuralları — atipik antipsikotik düşük dozda birinci sıra; erken müdahale hizmetleri (EIP) katılım; psikososyal müdahale birlikte.
• APA Practice Guideline 2021 (Schizophrenia): akut ve geçici psikotik bozukluk için spesifik algoritma yoktur; ilk epizod psikoz prensipleri.
• NICE CG192 (Antenatal and postnatal mental health): postnatal psikoz tıbbi acil — hastaneye yatış, atipik antipsikotik + benzodiazepin, EKT refrakter vakalarda.

Tedavi metodolojileri

1. Erken Müdahale Hizmetleri (EIP — Early Intervention in Psychosis) — İlk psikotik epizod için multidisipliner bakım 3 yıl boyunca — düşük doz farmakoterapi, BDTp, aile müdahalesi, istihdam desteği. RAISE (Kane J.M. et al. Am J Psychiatry 2016) RKÇ. Akut ve geçici hastalar da EIP programlarına dahil edilir.
2. Psikoz için Bilişsel-Davranışçı Terapi (BDTp / CBTp — Cognitive Behavioural Therapy for psychosis) — Psikotik semptomları “düşünce–duygu–davranış” formülasyonunda yeniden değerlendirme. NICE CG178 §1.3.7.1.
3. Aile Psikoeğitimi (Family Psychoeducation) — Hastanın epizod sonrası desteği, nüks erken belirteçlerinin tanınması, aile iletişim eğitimi. Pharoah Cochrane 2010.
4. Elektrokonvulsif Terapi (EKT — Electroconvulsive Therapy) — Katatonik özelliklerle, ağır farmakoterapi yanıtsızlığında, gebelikte. NICE TA59. UK ECT Review Group Lancet 2003.
5. PANSS, BPRS — psikotik şiddetin standardize değerlendirilmesi.

9. Prognoz

İyi prognoz faktörleri

• Çok hızlı başlangıç ve kısa süre.
• Net stres tetikleyicisi.
• Premorbid iyi fonksiyonel seviye.
• Afektif komponentin varlığı.
• Polimorf semptomatoloji (şizofreni semptomları olmadan).
• Ailede psikotik öykü olmaması.
• Kannabis veya diğer madde kullanımı olmaması.

Kötü prognoz etkenleri

• Şizofreni benzeri semptomlar (Şneider I. derece).
• Stres tetikleyicisinin olmaması.
• Kademeli başlangıç.
• Premorbid fonksiyonel zayıflık.
• Aile öyküsünde şizofreni.
• Madde kullanımı.

İzlem hedefleri

• Uzun süreli izlem kritiktir — %30–50 şizofreni, şizoaffektif veya bipolar bozukluğa geçer; ilk yıl aylık, sonra üç aylık resmi izlem.
• Relaps belirteçlerinin tanınması (uyku bozukluğu, sosyal geri çekilme, tuhaf deneyimler).
• Antipsikotik dozun kademeli azaltılması ve kesilmesi — bireysel karar (nüks riski vs yan etki)
• Komorbid madde kullanımı ve travma müdahalesi.
• Postpartum vakalarda — sonraki gebeliklerde nüks riski yüksektir, profilaktik tedavi planlanır.

10. Mit ve yanlış inançlar

10.1 Etiyoloji ve kavramsal mitler

Efsane 1: “Akut ve geçici psikoz 'sadece psikolojik bir çöküş'tür, bireysel güce bağlıdır”

Neden yaygınlaştı: stres ile zaman ilişkisi ve kısa süreli başlangıç “psikolojik” açıklamayı destekler görünür.

Klinik ve biyolojik mantık: stres tetikleyici faktördür, ancak tek başına açıklama değil — tüm stresli insanlar psikoz geçirmez. Genetik ve nörobiyolojik yatkınlık mevcuttur. Castagnini 2013 kanıtı — hastaların %30–50'si şizofreni, şizoaffektif veya bipolar bozukluk geçirir; bu, nörobiyolojik yatkınlığı gösterir.

Gerçek klinik adım: stres yönetimi ve psikoterapötik destek önemlidir, ancak antipsikotik tedavi ertelenmemelidir.

Efsane 2: “Akut psikoz mutlaka postpartum psikoz kadar tehlikelidir / hayır, her zaman kendiliğinden geçer”

Klinik mantık: her akut psikotik epizod acil tıbbi değerlendirmeyi hak eder. Postpartum başlangıçta risk özellikle yüksektir (çocuk öldürme ~%4, anne intiharı). Postpartum olmayan akut geçici epizodda da intihar ve şiddet riski mevcuttur — hastanın hezeyan içeriği ve davranış kontrolü değerlendirilmelidir.

Efsane 3: “Stres faktörünün varlığı tanı için şarttır”

Kanıt: DSM-IV “Brief Reactive Psychosis”de stres faktörü ölçüttü, ancak DSM-5-TR ve ICD-11'de ölçüt değil, kalifikatördür — stresli olmayan akut psikotik epizodlar da tanısal olarak mümkündür.

10.2 Yanlış tedavi yaklaşımları

Efsane 4: “Akut psikoz kendi kendine geçer, tedavi ertelenebilir”

Klinik mantık ve kanıt: Marshall M. et al. Arch Gen Psychiatry 2005 — tedavi edilmemiş psikoz süresi (DUP) uzadıkça uzun vadeli prognoz kötüleşir. Geçici olarak kabul edilen bir epizotta bile erken antipsikotik müdahale, semptomların kısaltılması ve komplikasyonların azaltılması için önemlidir.

Efsane 5: “Akut psikotik hasta yalnız bırakılabilir — kendini kontrol edebilir”

Kanıt: akut psikotik epizotta hastanın realite testi bozulmuş, öz bakım, gıda ve su alımı, kişisel güvenlik sağlanamaz. Hastaneye yatış veya 24/7 gözetim çoğu durumda gereklidir.

Efsane 6: “Akut geçici psikozda ekzorsizm veya dini ritüel antipsikotiğin yerini alabilir”

Kanıt: Şizofrenideki gibi — DUP uzadıkça prognoz kötüleşir; dini-kültürel destek paralel olabilir, ancak antipsikotik tedavinin yerini almaz.

10.3 Etkisiz veya zararlı yaklaşımlar

Efsane 7: “Akut psikoz ‘spiritüel acil durum’ veya 'yüksek bilince geçiş'tir, tedavi zararlıdır”

Neden yaygınlaştı: Stan Grof ve “transpersonal psikoloji” akımı — psikotik deneyimleri “ruhani uyanış” olarak yeniden yorumlar.

Klinik mantık ve kanıt: bu yaklaşım modern klinik pratikte ve kanıta dayalı psikiyatride kabul edilmez. Psikotik semptomlar hastada gerçek sıkıntı yaratır ve risk altına sokar; tedaviden kaçınmanın klinik sonucu kötüdür (DUP uzaması).

Efsane 8: “Kannabis akut psikotik epizodu sakinleştirebilir”

Kanıt: Kannabis psikoz tetikleyicisi veya kötüleştiricisidir — sakinleştirici etki illüzyoniktir, dolaylı olarak semptomları şiddetlendirir; klinik pratikte eşlik eden madde.

Efsane 9: “Vitamin, omega-3, valerian, St John's Wort akut psikozda etkilidir”

Kanıt: bu tamamlayıcı müdahaleler akut psikotik epizodda etki kanıtlamamıştır; St John's Wort sitokrom P450 indüksiyonu ile antipsikotiklerin seviyesini düşürür (etkileşim).

Efsane 10: “Hipnoterapi veya psikanalitik derin terapi akut psikozda kullanılabilir”

Kanıt: akut psikotik epizotta derin psikanalitik müdahale hastayı dezorganize edebilir; bu aşamada destekleyici terapi, yapı ve güvenlik önemlidir, derin müdahale yok.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics. 6A23 Acute and transient psychotic disorder. 2024.
2. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. Washington DC: APA Publishing; 2022.
3. NICE Clinical Guideline 178. Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management. 2014, 2019 update.
4. NICE Clinical Guideline 192. Antenatal and postnatal mental health: clinical management and service guidance. 2014, 2018 update.
5. American Psychiatric Association. Practice Guideline for the Treatment of Patients with Schizophrenia, 3rd ed. 2021.
6. Castagnini A., Berrios G.E. Acute and transient psychotic disorders (ICD-10 F23): a review from a European perspective. Curr Psychiatry Rep 2009;11(4):237–247.
7. Castagnini A., Bertelsen A., Berrios G.E. Diagnosis of acute and transient psychotic disorders 12 years after admission: a follow-up study. Schizophr Res 2013;143(1):198–203.
8. Susser E., Wanderling J. Epidemiology of nonaffective acute remitting psychosis vs schizophrenia. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 1998;33(10):485–490.
9. Marshall M., Lewis S., Lockwood A. et al. Association between duration of untreated psychosis and outcome. Arch Gen Psychiatry 2005;62(9):975–983.
10. Kane J.M., Robinson D.G., Schooler N.R. et al. Comprehensive versus usual community care for first-episode psychosis (RAISE). Am J Psychiatry 2016;173(4):362–372.
11. NICE Technology Appraisal 59. Guidance on the use of electroconvulsive therapy. 2003 (reviewed).