Yapay bozukluk, kendine yönelik (Factitious disorder imposed on self)

ICD-10F68.1	Yetersizliklerin veya semptomların istemli olarak üretimi veya taklidi: fiziksel veya psikolojik yapay bozukluk
DSM-5-TRF68.10	Kendine Yönelik Yapay Bozukluk

1. Tanım ve nozoloji

Yapay bozukluk, kendine yönelik (ICD-11: 6D50; DSM-5-TR: F68.10 Kendine Yönelik Yapay Bozukluk) — hastanın kendisinde fiziksel veya psikolojik semptomları veya yaralanmayı kasıtlı olarak yaratması, bu semptomları başkalarına sunması; belirgin maddi kazanç yoktur (bu yönüyle malingering'den farklıdır). Hastanın temel motivasyonu tıbbi rol veya hasta olarak kabul edilmektir.

2. Tarihçe

• Asher R. (1951) — “Munchausen sendromu” terimi (Baron Munchausen'in fantastik hikâyelerinden)
• DSM-III (1980) — Yapay bozukluk resmi tanı olarak belirlendi.
• DSM-5 (2013) — “Imposed on Self” ve “Imposed on Another” alt tipleri.
• Eisendrath S.J. derlemeleri — tanı ve klinik yaklaşım.

3. Epidemiyoloji

• Klinik popülasyonda nadir (%1–2 hastane yatışı); klinik yaklaşımlarda az tespit edilir.
• Cinsiyet: kadınlarda nispeten yüksek (tıbbi meslek geçmişinde).
• Komorbidite: BPD, depresif bozukluklar, travma anamnezi.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Psikolojik — tıbbi rolde derin duygusal ihtiyaç; çocukluk travması, ihmal.
• Tıbbi sisteme yakınlık (sağlık profesyoneli olmak).
• BPD komorbid sık.

5. Klinik özellikler

• Çok sayıda tıbbi başvuru ve tetkik; çok sayıda klinik ziyareti (“hastane dolaşma” — hospital shopping).
• Çok sayıda cerrahi prosedür.
• Semptom veya yaralanmanın kasıtlı oluşturulması (kan dökme, enfeksiyon yaratma, ilaçla zehirlenme, somatik şikâyet uydurma).
• Klinik tablo “imkânsız” veya atipik; laboratuvar sonuçları hastanın anlattıklarıyla çelişiyor.
• Hasta görüşmede yalan söyleyebilir; tıbbi öykü güvenilir değil.
• Açık maddi kazanç yok (sigorta, mahkeme, iş).

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Kendinde fiziksel veya psikolojik semptom ya da yaralanmanın kasıtlı olarak oluşturulması (indüklenmiş veya uydurulmuş).

B. Hasta kendini hasta, yaralı gibi sunar.

C. Aldatma davranışı belirgin maddi kazanç yok.

D. Davranış başka bir ruhsal bozukluk (sanrısal bozukluk, diğer psikotik) ile daha iyi açıklanmaz.

6.2 Kaynaklar arasındaki farklar

• DSM-5-TR / ICD-11 — aynı.
• Tanı zordur — kanıt gerektirir (sigorta belgeleri, başka klinikten bilgi, video).

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik şüphe — atipik klinik görünümler, çoklu klinik, “imkânsız” semptom.
2. Başka kliniklerden tıbbi öykü elde etme (hastanın rızası ile).
3. Sigorta ve eczacılık kayıtları.
4. Gözlem — laboratuvar örneklerinin oluşturulma yolu.
5. Komorbid BPD, MDD, travma anamnezi.
6. Hukuki ve etik koordinasyon.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• Tıbbi öykü (diğer kliniklerden).
• Sigorta kayıtları.
• Psikiyatrik görüşme komorbid bozukluklar için.

8. Tedavi

1. Yüzleştirme dışı yaklaşım (“non-confrontational approach” — Eisendrath) — tanı hastaya ceza yerine bakım çerçevesinde açıklanır; “sıkıntınız gerçektir, başka yolla yardım edebiliriz”.
2. Tek hekim modeli — tüm şikâyetler o hekim aracılığıyla.
3. İnvaziv prosedürlerin ve gereksiz tetkiklerin sınırlandırılması.
4. Psikoterapi — destekleyici, BDT; uzun süreli izlem.
5. Komorbid BPD, MDD, travma tedavisi.
6. Yüzleştirme hastayı aniden “yakar”; yumuşak ve ilgi odaklı yaklaşım daha iyidir.

8.1 Tedavi metodolojileri

1. Destekleyici Psikoterapi — Hastanın duygusal ihtiyaçlarına özen.
2. Multidisipliner yaklaşım — tıbbi ve psikiyatrik ekiplerin birlikte çalışması.

8.2 Kaynaklar arasındaki farklar

• Eisendrath S.J. — yüzleştirme dışı yaklaşım ve terapötik ittifak.
• APA Textbook of Consultation-Liaison Psychiatry (Levenson).

9. Prognoz

• Kronik seyir; “hospital shopping” devam ediyor.
• Uzun süreli terapötik ittifak ve komorbidite tedavisi prognozu iyileştirir.

10. Mitler ve yanlış anlamalar

Mit 1: “Hasta 'yalancı'dır, yasal ceza gerektirir”

Kanıt: Yapay bozukluk psikiyatrik bir bozukluktur — duygusal ihtiyaca yanıt; yüzleştirme dışı yaklaşım ve psikoterapi önerilir.

Mit 2: “Doğrudan ‘yalan söylüyorsun’ denmesi hastayı ‘düzeltir’”

Kanıt: katı yüzleştirme hastayı “yakar” ve başka bir kliniğe geçer; yumuşak yaklaşım terapötik ilişki kurar.

Mit 3: “Yapay bozukluk = somatik semptom bozukluğu”

Kanıt: Yapay bozukluk bilinçli yalan; somatik semptom — hastanın gerçek hissi.

Mit 4: “Başlanan invaziv işlemler sonuna kadar sürdürülmelidir”

Kanıt: gereksiz invaziv prosedürler zararlıdır; tanı konulduktan sonra sınırlandırılmalıdır.

Mit 5: “Yapay bozukluk tedavi edilemez”

Kanıt: kanıt temeli kısıtlıdır, ancak uzun süreli terapötik ilişki ve multidisipliner bakım ile iyileşme mümkündür.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6D50 Factitious disorder imposed on self. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Eisendrath S.J. Factitious physical disorders: treatment without confrontation. Psychosomatics 1989;30(4):383–387.
4. Levenson J.L. (ed.). APA Publishing Textbook of Psychosomatic Medicine and Consultation-Liaison Psychiatry. 3rd ed. 2018.
5. Asher R. Munchausen's syndrome. Lancet 1951;1(6650):339–341.