Kısmi disosiyatif kimlik bozukluğu (Partial dissociative identity disorder)

ICD-10F44.8	Disosiyatif [konversiyon] bozuklukları, diğer
DSM-5-TRF44.89	Başka Türlü Belirlenmiş Disosiyatif Bozukluk

1. Tanım ve nozoloji

Kısmi Disosiyatif Kimlik Bozukluğu (ICD-11: 6B65 Partial Dissociative Identity Disorder) — DKB'ye (6B64) benzer, ancak baskın olmayan kimliklerin tutarlı bir şekilde hastanın davranışını veya bilinç fonksiyonunu tamamen ele geçirmemesi ile farklılaşır. Bunun yerine baskın olmayan kimlikler müdahale eder, ancak “yürütücü kontrol”ü tamamen ele geçirmez.

ICD-11'de ilk kez resmi tanı kategorisi olarak eklenmiştir; DSM-5-TR'de ayrıca yoktur (DSM-5-TR'de Other Specified Dissociative Disorder içinde değerlendirilebilir).

2. Tarihçe

• ICD-11 (2019) — DKB'nin spektrumu olarak tanınması, parsiyel form resmi kategori.
• Klinik pratikte “DDNOS” veya “DKB-NOS” olarak bilinen durumlar için yeni tanısal çerçeve.

3. Epidemiyoloji

• Yaygınlık kesin veri sınırlıdır — DKB'den daha sık olduğu varsayılır.
• Travma temelinde gelişir.
• Komorbidite DKB benzeri.

4. Etiyoloji ve patogenez

DKB ile aynı — çocukluk çağı ağır travması, organize olmayan bağlanma, nörobiyolojik disosiyatif süreçler.

5. Klinik özellikler

• İki veya daha fazla farklı kimlik durumu.
• Baskın olmayan kimlikler müdahale eder — iç sesler, düşünceler, duygular, hareketler — ancak hastanın davranışını ve bilincini tamamen ele geçirmez.
• Baskın kimlik günlük aktiviteyi yönetir.
• DKB ile karşılaştırıldığında daha az amnezi.
• Distress ve fonksiyonel bozulma.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri (ICD-11)

A. İki veya daha fazla farklı kimlik durumu.

B. Baskın olmayan kimlikler baskın kimliğin bilinç ve davranış kontrolünü tutarlı bir şekilde tamamen ele geçirmez; ancak girici (intrüzyon) bir deneyim olarak mevcuttur.

C. Önemli sıkıntı veya işlevsel bozulma.

D. Madde veya tıbbi durum dışlaması.

6.2 Kaynaklar arasındaki farklar

• ICD-11 — DKB'den “tam ele geçirmeme” ile farklılaşır.
• DSM-5-TR — Other Specified Dissociative Disorder (F44.89) içinde değerlendirilebilir.

6.3 Tanı algoritması

DKB ile aynı (bkz. 6B64 §6.3).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

DKB ile aynı (SCID-D-R, DES, MID).

8. Tedavi

DKB için fazlı yaklaşım uyarlanır (ISSTD 2011). Tedavi prensipleri, aşamaları ve spesifik metodolojiler için bkz. 6B64 “Tedavi” bölümü (dâhil “Tedavi metodolojileri”).

9. Prognoz

Faz odaklı terapi ile işlevsel iyileşme; DKB'ye benzer.

10. Mitler ve yanlış anlamalar

Mit 1: “Parsiyel DKB'in 'hafif formu'dur”

Kanıt: ayrı bir tanısal kategoridir; işlevsel bozulma ve travma yükü DKB ile karşılaştırılabilir olabilir.

Mit 2: “İç sesler her zaman psikotik semptomdur”

Kanıt: disosiyatif sesler psikotik semptomlardan ayrılır — iç diyalog, “ben” hissi, antipsikotiğe zayıf yanıt; SCID-D-R ayırıcı tanı için.

Mit 3: “Antipsikotik parsiyel DKB'de ‘sesleri’ iyileştirir”

Kanıt: disosiyatif sesler antipsikotiğe yanıt vermez; psikoterapi birinci sıra.

Mit 4: “Hasta ‘rol yapıyor’”

Kanıt: Yapay bozukluktan (6D50) ve simülasyondan farklıdır — kasıtlı uydurma yoktur; klinik deneyim hasta için sıkıntı vericidir.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B65 Partial dissociative identity disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. ISSTD. Guidelines for Treating Dissociative Identity Disorder in Adults, Third Revision. J Trauma Dissociation 2011;12(2):115–187.
4. Reinders A.A.T.S. et al. J Nerv Ment Dis 2016;204(6):445–457.