ICD-116D51	YAPAY BOZUKLUK, BAŞKASINA YÖNELİK Factitious disorder imposed on another
ICD-10F68.1	Yeteneksizliklerin Veya Semptomların İstemli Olarak Üretimi Veya Taklidi Fiziksel Veya Psikolojik Sahte Bozukluk
DSM-5-TRF68.A	Başkasına Uygulanan Yapay Bozukluk

1. Tanım ve nozoloji

Başkasına uygulanan faktitiyöz bozukluk (ICD-11: 6D51 Factitious Disorder Imposed on Another; DSM-5-TR: F68.10) — hastanın başka bir kişide (tipik olarak kendi çocuğunda, yaşlı veya engelli bakım alanında) fiziksel veya psikolojik semptom yaratması veya taklit etmesi; o kişiyi kurban olarak hastaneye getirir. Önceleri “Munchausen by proxy” (Meadow R. 1977) olarak adlandırılırdı.

Tanı hastaya konur, kurbana değil. Bu bozukluk aynı zamanda çocuk istismarıdır — çocuk koruma ve hukuki müdahale zorunludur.

2. Tarihçe

• Meadow R. (1977) — “Munchausen syndrome by proxy” Lancet.
• DSM-IV (1994) — araştırma kategorisinde.
• DSM-5 (2013) — resmi tanı.
• APSAC, AAP — çocuk koruma protokolleri.

3. Epidemiyoloji

• Nadir — yıllık insidans ~2/100 000 çocuk (Sheridan M.S. Child Abuse Negl 2003 derlemesi); az bildirim.
• Tipik fail — biyolojik anne (>%90); mağdur — çocuk (tipik < 5 yaş).
• Mağdurların mortalitesi %6–9 (Sheridan); morbidite yüksek.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Olgunun psikolojik ihtiyaçları — tıbbi rolde dikkat, ilişkiler, “kahraman” imajı.
• Tıbbi meslek geçmişinde yoğunluk.
• Olgunun öyküsünde travma veya ihmal.

5. Klinik özellikler

• Çocuğun semptomları yalnızca annesinin yanında ortaya çıkar; yatağa yatırıldığında ve anne ayrı olduğunda iyileşir.
• Çok sayıda klinik, atipik semptomlar, “imkansız” tıbbi öykü.
• Anne — tıbbi profesyonel veya tıbbi bilgi açısından zengin.
• Anne aşırı nazik ve “ideal bakıcı” görünür.
• Tipik indüksiyon yöntemleri: ilaçla zehirlenme, gıda veya hava yolunun mekanik tıkanması, kan toplama, enfeksiyon oluşturma.
• Mağdur çocukta açıklanamayan tekrarlayan nöbetler, apne, hipoglisemi, enfeksiyon, cilt yaralanması.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Hastanın başkasında (mağdur) fiziksel veya psikolojik belirti ya da yaralanmanın kasıtlı olarak yaratılması.

B. Hasta mağduru hasta, yaralı gibi başkalarına sunar.

C. Aldatma davranışı belirgin maddi kazanç yok.

D. Davranış başka bir ruhsal bozukluk ile daha iyi açıklanmaz.

Tanı faile konur, kurbana değil.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR / ICD-11 — aynı.
• APSAC, AAP — çocuk koruma protokolleri; bu klinik durum aynı zamanda çocuk istismarı kategorisidir.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik şüphe — atipik semptom paterni, anneye bağlı.
2. Pediatrist, psikiyatrist, sosyal hizmet uzmanı multidisipliner ekip.
3. Tıbbi belgelerin diğer kliniklerden elde edilmesi.
4. Ayırma testi — annenin kurbandan ayrı olduğunda semptomların izlenmesi.
5. Video izleme (çocuk koruma ve hukuki müdahale altında).
6. Toksikolojik ve biyokimyasal testler (oluşturma kanıtı).
7. Çocuk koruma başvurusu ve hukuki koordinasyon zorunludur.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• Pediatrik klinik değerlendirme.
• Tıbbi öykü grup ile.
• Sosyal hizmet ve çocuk koruma başvurusu.
• Hukuki koordinasyon.

8. Tedavi

1. Mağdurun güvenliği birinci öncelik — çocuğun ayrılması (anne veya bakıcıdan).
2. Çocuk koruma başvurusu — hukuki protokoller.
3. Hastanın (failin) psikiyatrik tedavisi:
   • Psikoterapi (uzun süreli);
   • Komorbid bozukluklar (BPD, MDD, travma);
   • Tıbbi meslek geçmişinde — meslek yasağı değerlendirilebilir.
4. Aile müdahalesi ve kardeşlerin koruma değerlendirmesi.
5. Mağdur çocuğun psikoterapisi — travma müdahalesi.

Kaynağa özgü belirlemeler

• APSAC — çocuk koruma protokolleri.
• AAP — pediatr rolü.
• Hukuki sistemin koordinasyonu zorunludur.

Tedavi metodolojileri

1. Çocuk Koruma Başvurusu — Şüphe durumunda mutlaka; APSAC, AAP protokolleri.
2. Multidisipliner Grup — Pediatrist + psikiyatrist + sosyal hizmet uzmanı + adli uzman.
3. Ayırma Testi (Separation Test) — Anne kurbandan ayrılır; semptomlar izlenir.
4. Video İzlem — Yasal ve etik denetim altında.

9. Prognoz

• Mağdur için — müdahalesiz yüksek mortalite (%6–9) ve morbidite.
• Olgu için — psikoterapi ile iyileşme; uzun süreli izlem.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Anne gerçekten ilgili, tanı yanlış”

Kanıt: klinik özellikler (anneye bağlı semptomlar, atipik tıbbi öykü) ciddi kanıt gerektirir; klinik şüphe çocuk korumaya başvurmak için yeterlidir.

Efsane 2: “Bu durum psikiyatrik bir sorun değil, sadece çocuk istismarıdır”

Kanıt: her iki yaklaşım da önemlidir — çocuk koruma + failin psikiyatrik tedavisi.

Efsane 3: “Failin tedavisi mağdura bakımın durdurulmasını geciktirir”

Kanıt: mağdurun güvenliği birinci öncelik; psikiyatrik tedavi ayrıca sürdürülür.

Efsane 4: “Yalnızca annede meydana gelir”

Kanıt: Çoğu vakada anne, ancak çocuğa bakan diğer kişiler — babalar, bakıcılar, sağlık çalışanları — da fail olabilir.

Efsane 5: “Konfrontasyon hastayı ‘tedavi eder’”

Kanıt: konfrontasyon başka bir kliniğe geçişe neden olabilir; hasta devam eder; çocuk koruma ve adli koordinasyon zorunludur.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6D51 Factitious disorder imposed on another. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Meadow R. Munchausen syndrome by proxy. The hinterland of child abuse. Lancet 1977;2(8033):343–345.
4. Sheridan M.S. The deceit continues: an updated literature review of Munchausen Syndrome by Proxy. Child Abuse Negl 2003;27(4):431–451.
5. APSAC Task Force. Munchausen by Proxy: Identification, Intervention, and Case Management. 2018.