ICD-116D81	SEREBROVASKÜLER HASTALIK NEDENLİ DEMANS Dementia due to cerebrovascular disease
ICD-10F01	Vasküler bunama
DSM-5-TRF01.5x	Ağır Vasküler Nörobilişsel Bozukluk

1. Tanım ve nozoloji

Damar (Vasküler) Demansı (ICD-11: 6D81; DSM-5-TR: F01.5x ve benzeri) — beyin damar hastalığı (inme, küçük damar bozukluğu, hipoperfüzyon) sonucu gelişen kognitif düşüş ve günlük işlev bozukluğu. Demans nedenleri arasında ikinci sıradadır (~%15–20).

2. Tarihçe

• Binswanger O. (1894) — subkortikal vasküler demansın klasik tanımı.
• NINDS-AIREN (1993) — uluslararası tanı kriterleri.
• VASCOG (2014) — güncellenmiş konsensus (Vasküler Bilişsel Bozukluklar).

3. Epidemiyoloji

• Demans vakalarının %15–20'si; çoğu vakada Alzheimer ile karışık.
• Yaşa göre yaygınlık artar.
• Risk faktörleri: hipertansiyon, diyabet, hiperlipidemi, atriyal fibrilasyon, sigara, inme öyküsü.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Büyük damar inmesi (multi-infarkt demans).
• Küçük damar hastalığı (subkortikal lökoaraiyozis, laküner enfarktlar — Binswanger).
• Strategik infarkt (talamik, hippokampal).
• Hipoperfüzyon (sistemik hipotansiyon, kardiyak arest).
• CADASIL (autosomal dominant subkortikal demans, NOTCH3).

5. Klinik özellikler

• “Stepwise” iniş (Alzheimer'ın kademeli inişinden farklı olarak).
• Yürütücü işlev, işlem hızı, dikkat baskın — bellek nispeten az bozulur (Alzheimer'dan farklı).
• Fokal nörolojik bulgular — hemiparezi, dizartri, ekstrapiramidal, görsel alan defekti.
• Duygudurum bozuklukları (vasküler depresyon), apati, abuli sıkça.
• Postür bozuklukları (yürüyüş, denge).

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri (NINDS-AIREN, VASCOG)

A. Major NCD kriterlerine ulaşma.

B. Klinik özellikler vasküler etiyoloji ile uyumlu: ya (1) basamaklı düşüş + inme öyküsü veya (2) yürütücü işlev ve işlem hızı dominant.

C. Beyin görüntülemesinde vasküler patoloji kanıtı — enfarktlar, lökoaraiyozis, mikrokanama.

D. Bilişsel gerileme ile vasküler olay arasında zamansal bağlantı (Probable VaD).

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• VASCOG 2014 (Sachdev P. et al. Alzheimer Dis Assoc Disord) — Vasküler Bilişsel Bozukluk şemsiye terimi.
• NICE NG97 — vasküler risk faktörü yönetimi.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme + informant.
2. MoCA (yürütücü işlev alt ölçeklerine dikkat).
3. Nörolojik muayene — fokal bulgular.
4. Beyin MRG (FLAIR — lökoaraiyozis, DWI — akut enfarktlar, T2/SWI — mikrokanama).
5. Kardiyovasküler değerlendirme — kan basıncı, EKG (atriyal fibrilasyon), Holter, karotis USG, eko.
6. Laboratuvar — HbA1c, lipid, koagülasyon, hiperhomosisteinemi.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• MoCA, nöropsikolojik.
• MRT, kardiyovaskulyar.
• Laboratuvar paneli.

8. Tedavi

1. Vasküler risk faktörü yönetimi — birinci basamak:
   • Hipertansiyon (hedef SBP < 140, bazen < 130);
   • Diyabet HbA1c yönetimi;
   • Statin (lipid);
   • Antiplatelet (aspirin) veya antikoagülan (atriyal fibrilasyon — DOAK);
   • Sigara bırakma;
   • Fiziksel aktivite, diyet.
2. AChEI ve memantin — VaD için kanıt temeli sınırlıdır, ancak karışık demansta etkili olabilir; NICE NG97 — karışık durumda değerlendirilir.
3. BPSD yönetimi — non-farmakolojik birinci; antipsikotik sınırlı (Alzheimer için aynı FDA black box).
4. Depresyon (vasküler depresyon) — SSRI.
5. Rehabilitasyon inme sonrası — fizyo, uğraşı, dil terapisi.

Kaynağa özgü belirlemeler

• NICE NG97 — vasküler risk yönetimi.
• AHA/ASA inme profilaksisi.

Tedavi metodolojileri

1. Vasküler Risk Yönetimi — Hipertansiyon, diyabet, lipid, atriyal fibrilasyon, sigara.
2. AChEI/Memantin Karışık Demansta — Donepezil, rivastigmin off-label saf VaD'da; karışık durumda düşünülebilir.
3. İnme Rehabilitasyonu (Stroke Rehabilitation) — Multidisipliner.

9. Prognoz

• Risk faktörü yönetimi düşüş hızını azaltır.
• İnme öyküsü ve komorbidite prognozu belirler.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Vasküler Demans Alzheimer'dan tamamen farklıdır”

Kanıt: Çoğu demans vakasında karışık patoloji (Alzheimer + VaD); klinik ayırım bazen zordur.

Efsane 2: “VaD için spesifik tedavi yoktur”

Kanıt: vasküler risk faktörü yönetimi — birinci sıra ve güçlü müdahaledir; profilaksi özellikle güçlü.

Efsane 3: “Aspirin demans profilaksisi içindir”

Kanıt: ASPREE trial (McNeil J.J. NEJM 2018) — primary prophylaxis aspirininin demans profilaksisi olarak kanıt göstermemiştir; yalnızca spesifik stroke profilaksi endikasyonlarında.

Efsane 4: “Vitaminler ve homosistein vasküler demans profilaksisidir”

Kanıt: homosistein azaltıcı vitaminlerin kognitif profilaksisi kanıtı zayıf.

Efsane 5: “Stepwise iniş VaD tanısı için zorunludur”

Kanıt: Küçük damar VaD'da kademeli düşüş tipiktir; stepwise yalnızca multi-infarkt formda.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6D81 Vascular dementia. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG97. 2018.
4. Sachdev P. et al. Diagnostic criteria for vascular cognitive disorders: a VASCOG statement. Alzheimer Dis Assoc Disord 2014;28(3):206–218.
5. McNeil J.J. et al. Effect of Aspirin on Disability-free Survival in the Healthy Elderly (ASPREE). NEJM 2018;379(16):1499–1508.
6. Livingston G. et al. Lancet Commission 2024.