ICD-117A21–7A26	HİPERSOMNİ Hypersomnolence disorders
ICD-10F51.1	Organik olmayan hipersomnia
DSM-5-TRF51.11	Hipersomnolans Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Hipersomni (ICD-11: 7A21–7A26; DSM-5-TR: F51.11 Hypersomnolence Disorder) — gündüz aşırı uykululuk hali veya uyku epizodları (≥ 7 saat gece uykusundan sonra); işlevsel bozulma. İdiyopatik hipersomni, narkolepsi, diğer uyku bozuklukları bağlamında.

2. Tarihçe

1970–80'lerde narkolepsi ile diferansiyasyon gelişti; AASM klinik kılavuzları.

3. Epidemiyoloji

• İdiyopatik hipersomni: ~50/100 000.
• Kleine-Levin sendromu — nadir (~1/1 milyon); tekrarlayan hipersomni epizodları + iştah/cinsel bozukluk.
• Komorbidite: depresif semptomlar, OSA, narkolepsi.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Bilinmeyen (idiyopatik) — nörobiyolojik disregülasyon hipotezi.
• GABA-erjik sistemin disregülasyonu (idiyopatik).
• İkincil — Kleine-Levin (otoimmün şüphesi), TBI sonrası, MS, depresif bozukluk.

5. Klinik özellikler

• Sürekli gündüz uykululuğu (Excessive Daytime Sleepiness, EDS).
• Uzun gece uykusu (≥ 9 saat) yeterli gelmez.
• “Uyku sarhoşluğu” — uyandıktan sonra konfüzyon, dezoryantasyon.
• Gündüz uykuları uzun ve dinlendirici değil (narkolepsiden farklı — kısa ve dinlendirici).
• Kleine-Levin — 1–2 haftalık hipersomni epizodları + hiperfaji + dezinhibe davranış.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Yeterli uykudan (≥ 7 saat) sonra aşırı uykululuk veya uzun uyku.

B. Sıklık ve süre — haftada ≥ 3 kez, ≥ 3 ay

C. Önemli sıkıntı veya işlevsel bozulma.

D. Başka bir uyku bozukluğu, madde, tıbbi durumla tam olarak açıklanmaz.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• AASM Practice Parameters — tanısal PSG ve MSLT (Multiple Sleep Latency Test).
• İdiyopatik hipersomni — MSLT'de ortalama uyku latansı ≤ 8 dk; SOREMP ≤ 1 (narkolepsiden farklı).

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme ve uyku günlüğü.
2. Epworth Sleepiness Scale.
3. PSG + MSLT (narkolepsi dışlaması).
4. Tıbbi değerlendirme — tiroid, anemi, depresif, OSA.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• Epworth, PSG + MSLT.
• Tıbbi laboratuvar.

8. Tedavi

1. Modafinil, armodafinil — birinci basamak.
2. Uyarıcılar (metilfenidat, amfetamin) — refrakter.
3. Düşük sodyumlu oksibat (Xywav, FDA 2021) — idiyopatik hipersomnide onaylı tek ilaç.
4. Pitolisant (FDA 2019) — narkolepside; solriamfetol (FDA 2019) — narkolepsi ve obstrüktif uyku apnesinde onaylıdır; idiyopatik hipersomnide her ikisi de off-label.
5. Uyku hijyeni ve davranış müdahalesi (planlanmış gündüz uykuları).
6. Kleine-Levin — destekleyici; epizodlar arası asemptomatik.

Kaynağa özgü belirlemeler

• AASM Treatment Guidelines (Maski K. et al. 2021).

Tedavi metodolojileri

1. Modafinil/Armodafinil — uyanıklığı artıran ilaçlar; birinci basamak; baş ağrısı, anksiyete yan etki.
2. Çoklu Uyku Latansı Testi (MSLT — Multiple Sleep Latency Test) — 5 uyku denemesi 2 saat arayla; uyku latansı ölçümü.
3. Pitolisant ve Solriamfetol — Yeni ilaçlar; refrakter vakada.

9. Prognoz

Kronik; farmakoterapi ile fonksiyonel iyileşme.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Gündüz uykululuğu 'tembellik'tir”

Kanıt: klinik durum; mortalite ve kaza riskinde artış.

Efsane 2: “Kafein hipersomni için yeterlidir”

Kanıt: Kafein adjunkt; modafinil veya stimülan gereklidir.

Efsane 3: “Hipersomni yalnızca depresyon belirtisidir”

Kanıt: idiyopatik hipersomni ayrı bir bozukluktur; MSLT ayırt eder.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 7A21–7A26 Hypersomnolence disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Maski K. et al. Treatment of central disorders of hypersomnolence: AASM Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med 2021;17(9):1881–1893.