ICD-116B42	UZAMIŞ YAS BOZUKLUĞU Prolonged grief disorder
ICD-10F43.8	Ağır strese karşı diğer tepkiler
DSM-5-TRF43.81	Uzamış Yas Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Uzamış yas bozukluğu (ICD-11: 6B42 Uzamış Yas Bozukluğu; DSM-5-TR: F43.81 — 2022'de eklenmiştir) — yakın bir kişinin kaybından sonra, kültürel ve dini beklentilerden daha uzun süren ve önemli işlevsel bozulmaya yol açan keder ve meşguliyet bozukluğudur.

Normal yastan farkı: süre, yoğunluk ve fonksiyonel yük; klinik tanı spesifik süre (ICD-11: ≥ 6 ay; DSM-5-TR: ≥ 12 ay yetişkin, ≥ 6 ay çocuk) ve semptom profiline dayanır.

2. Tarihçe

• Lindemann E. (1944) — akut yas dinamiği araştırmaları.
• Bowlby J. (1980) — bağlanma ve yas.
• Prigerson H.G. et al. (1995–2009) — “Complicated Grief” / “Prolonged Grief” konsepti; tanı kriterlerinin gelişimi.
• ICD-11 (2019) — ilk kez resmi kategori.
• DSM-5-TR (2022) — “Prolonged Grief Disorder” resmi tanı olarak eklenmiştir.

3. Epidemiyoloji

• Yakın kaybından sonra gelişim: genel popülasyonda %7–10, ani/şiddetli ölüm durumunda %49 (Lundorff M. et al. J Affect Disord 2017 meta-analiz).
• Cinsiyet: kadınlarda yüksek.
• Risk faktörleri: genç yaşta kayıp, ani veya şiddetli ölüm, çocuk kaybı, anksiyöz/ambivalent bağlanma.
• COVID-19 pandemisi — uzamış yas yayılımını anlamlı şekilde artırmıştır (Eisma M.C. et al.).

4. Etiyoloji ve patogenez

• Bağlanma kuramı — yakın bağlanılan kişiden ayrılmanın bilişsel işlenmesinde bozulma.
• Nörobiyolojik — kaybedilen bağlanmaya nostalji bağlı ödül devresinin aktivasyonu (O'Connor M.F. fMRI çalışmaları).
• Bilişsel — “takılıp kalmış” düşünceler, sağlıklı anlamlandırmanın olmaması.

5. Klinik özellikler

• Sürekli, yoğun “nostalji” veya kaybedilen kişiye meşguliyet.
• Aşağıdakilerden sürekli semptomlar:
  • Benlik duygusunun bozukluğu (kendimin bir parçası öldü)
  • Kaybı kabullenmede zorluk;
  • Kayba bağlı emosyonel ağrı (keder, öfke, suçluluk);
  • Yaşam anlamı kaybı;
  • Duygusal küntleşme;
  • Sosyal aktivitelerden kaçınma;
  • İlişkileri sürdürmede zorluk.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Yakın kişinin (partner, ebeveyn, çocuk, kardeş, yakın arkadaş) ölümü.

B. Kayıptan sonra ≥ 6 ay (ICD-11) / ≥ 12 ay (DSM-5-TR yetişkin, ≥ 6 ay çocuk) devam eden sürekli ve yoğun özlem veya kaybedilen kişiye sürekli meşguliyet.

C. Aşağıdaki semptomlardan ≥ 3'ü:

1. Benlik duygusu bozukluğu;
2. Kaybı kabullenmede güçlük;
3. Hatırlatıcı uyaranlardan kaçınma;
4. Yoğun duygusal ağrı;
5. Sosyal veya diğer aktivitelere geri dönüşte zorluk;
6. Duygusal küntleşme;
7. Yaşam anlamı kaybı;
8. Yalnızlık ve izolasyon hissi.

D. Süre ve yoğunluk kültürel, sosyal veya dini normlardan anlamlı derecede fazla.

E. Önemli fonksiyonel bozulma.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• ICD-11 — ≥ 6 ay süre.
• DSM-5-TR (2022 güncellemesi) — yetişkinde ≥ 12 ay, çocukta ≥ 6 ay; en az 1 ana semptom (yoğun nostalji veya meşguliyet) + ≥ 3 ek semptom.
• NICE — uzamış yas için ayrı kılavuz yok; genel yas yönetimi ilkeleri.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme — kayıp geçmişi, semptom profili, kültürel bağlam.
2. Ölçek — Prolonged Grief Disorder-13 (PG-13, Prigerson H.G.)
3. Komorbidite (MDD, TSSB — yas bağlamında ayırt edilmesi önemlidir).
4. İntihar riski (yas hastalarında yüksek).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• PG-13 (Prolonged Grief Disorder-13, Prigerson H.G.) ve PG-13-R güncellemesi.
• ICG (Inventory of Complicated Grief) — 19 madde.
• PHQ-9, C-SSRS komorbidite.

8. Tedavi

1. İlk sıra: Komplike Yas Tedavisi (CGT — Shear M.K.) — 16 seans; psikoeğitim, imajinal ve durumsal maruz bırakma, olumlu anıların yeniden yapılandırılması, geleceğe yönelim. Kanıt: Shear M.K. et al. JAMA 2005 RKÇ — kişilerarası terapiden üstün.
2. BDT yas için uyarlanmış — Boelen P.A. modeli; bilişsel yeniden yapılandırma + maruz bırakma.
3. Farmakoterapi: kanıt temeli kısıtlıdır. Komorbid MDD için SSRI. CGT + sitalopram karşılaştırma (Shear et al. JAMA Psychiatry 2016) — CGT tek başına veya kombinasyon CGT'ye göre benzer etkin; sitalopram tek başına plasebodan üstün değil.
4. Aile ve grup desteği.
5. İntihar riski izlemi.

Kaynağa özgü belirlemeler

• Shear M.K. derlemeleri ve RKÇ'leri — CGT altın standart.
• Wittouck C. et al. Clin Psychol Rev 2011 meta-analiz — yas-spesifik müdahaleler evrensel yas desteğinden üstün uzamış yasta.

Tedavi metodolojileri

1. Karmaşık Yas Tedavisi (CGT — Complicated Grief Treatment) — Shear M.K. — 16 seanslı manuelize edilmiş protokol; “kayıp odaklı” + “onarım odaklı” çalışma; imajinal ve durumsal maruz bırakma, olumlu anılar, geleceğe yönelim. Kanıt: Shear M.K. et al. JAMA 2005, JAMA Psychiatry 2016 RKÇ.
2. Yas için BDT — Boelen (Boelen P.A.) — Bilişsel yeniden yapılandırma + maruz bırakma.
3. Uzamış Yas Ölçeği (PG-13 — Prolonged Grief-13) — Prigerson (Prigerson H.G.) — 13 maddelik ölçek; klinik ve popülasyon taraması; PG-13-R güncellemesi.
4. Karmaşık Yas Envanteri (ICG — Inventory of Complicated Grief) — 19 madde.

9. Prognoz

• CGT ile çoğu hastada anlamlı iyileşme.
• Tedavisiz kronikleşme ve komorbid MDD/TSSB gelişimi.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Yas her zaman ‘5 aşamadan’ geçer — inkar, öfke, pazarlık, depresyon, kabullenme”

Kanıt: Kübler-Ross modeli yarı-ampirik bir kavramdır; sistematik kanıt temeli yoktur; yas nonlineer, bireyselleştirilmiş bir süreçtir.

Efsane 2: “Uzamış yas — patolojikleştirilmiş normal kederdir, tedavi gerektirmez”

Kanıt: Klinik tanı süre ve işlevsel bozulma temelinde konur; kanıtlanmış müdahaleler önemli fayda sağlar.

Efsane 3: “Antidepresan uzamış yas için birinci basamaktır”

Kanıt: Shear JAMA Psychiatry 2016 — CGT birinci basamak; sitalopram plasebodan üstün değil; yalnız komorbid MDD'de SSRI.

Efsane 4: “Zaman tüm yaraları iyileştirir — sadece beklemek gerekir”

Kanıt: Çoğu insan kademeli olarak uyum sağlar, ancak %7-10'u uzamış yas geliştirir; tedavisiz kronikleşme.

Efsane 5: “Yas hakkında konuşmak hastaya zararlıdır”

Kanıt: kanıtlanmış müdahaleler (CGT) spesifik kayıp içeriği ile yapılandırılmış formda çalışır; kaçınma uzamış kaybı pekiştirir.

Efsane 6: “Sosyal ritüeller (sadaka, anma) zararlıdır, hastayı güzel anıdan ayırmaz”

Kanıt: kültürel ve dini ritüeller yas sürecine destek olur; klinik müdahalede kültürel saygı önemli bir bileşendir.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B42 Prolonged grief disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Shear M.K., Frank E., Houck P.R., Reynolds C.F. Treatment of complicated grief: a randomized controlled trial. JAMA 2005;293(21):2601–2608.
4. Shear M.K. et al. Optimizing treatment of complicated grief: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry 2016;73(7):685–694.
5. Prigerson H.G. et al. Prolonged grief disorder: Psychometric validation of criteria proposed for DSM-V and ICD-11. PLoS Med 2009;6(8):e1000121.
6. Lundorff M. et al. Prevalence of prolonged grief disorder in adult bereavement: a systematic review and meta-analysis. J Affect Disord 2017;212:138–149.
7. Wittouck C. et al. The prevention and treatment of complicated grief: a meta-analysis. Clin Psychol Rev 2011;31(1):69–78.
8. Boelen P.A., van den Hout M.A., van den Bout J. A cognitive-behavioral conceptualization of complicated grief. Clin Psychol Sci Pract 2006;13(2):109–128.
9. O'Connor M.F., Wellisch D.K., Stanton A.L. et al. Craving love? Enduring grief activates brain's reward center. Neuroimage 2008;42(2):969–972.
10. Eisma M.C., Boelen P.A., Lenferink L.I.M. Prolonged grief disorder following the Coronavirus (COVID-19) pandemic. Psychiatry Res 2020;288:113031.