ICD-117A60–7A65	SİRKADİYEN RİTM UYKU-UYANIKLIK BOZUKLUKLARI Circadian rhythm sleep-wake disorders
ICD-10F51.2	Uyku-uyanıklık ritminin organik olmayan bozukluğu
DSM-5-TRG47.21	Yirmi Dört Saatlik Düzenle İlgili Uyku-Uyanıklık Bozuklukları, Gecikmeli uyku evresi türü

1. Tanım ve nozoloji

Sirkadiyen Ritim Uyku-Uyanıklık Bozuklukları (ICD-11: 7A60–7A65; DSM-5-TR: G47.21) — iç sirkadiyen ritim ile dış sosyal ve ışık çizelgesi arasında uyumsuzluk; sonuçta insomnia ve/veya uykululuk hali.

Alt tipler: Delayed Sleep-Wake Phase Disorder (DSWPD), Advanced Sleep-Wake Phase Disorder, Irregular Sleep-Wake Rhythm, Non-24-hour Sleep-Wake (körlerde), Shift Work Disorder, Jet Lag Disorder.

2. Tarihçe

• 1960'larda Aschoff J. — sirkadiyen biyoloji temelleri.
• AASM (2015) — sirkadiyen ritim bozuklukları için klinik uygulama kılavuzu.

3. Epidemiyoloji

• DSWPD — ergenlerde ve genç yetişkinlerde %7–16.
• Shift Work Disorder — vardiyalı çalışanların %10–30'u.
• Komorbidite: MDD, anksiyete, bipolar, kardiyovasküler.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Endojen sirkadiyen ritim bozukluğu (clock gen mutasyonları nadiren — Familial Advanced Sleep Phase).
• Çevre — ışık maruziyeti, sosyal takvim.
• Ergenlerde DSPD - pubertal hormonal değişiklikler.

5. Klinik özellikler

• DSWPD — uyku ve uyanma zamanının geç olması; okul/iş ile uyumsuzluk; “night owl” modeli.
• Advanced — uyku ve uyanma zamanının erken olması; yaşlılarda.
• Irregular — uyku epizodları gün içine yayılmış; demans, İD'de.
• Non-24-hour — kör insanlarda; sirkadiyen ritim dış ışık sinyaline uyum sağlamaz.
• Shift Work — vardiyalı çalışma; insomnia + gündüz uykululuğu.
• Jet Lag — geçici, hızlı zaman dilimi değişikliği.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Uyku-uyanıklık çizelgesi ile iç sirkadiyen ritim arasında uyumsuzluk.

B. İnsomni, uykululuk veya her ikisi.

C. Süre ≥ 3 ay (jet lag ve vardiyalı çalışma hariç).

D. Fonksiyonel bozulma.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• AASM 2015 Clinical Practice Guideline.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme + uyku günlüğü 1–2 hafta.
2. Aktigrafi 2 hafta.
3. Dim Light Melatonin Onset (DLMO) — araştırma bağlamında.
4. Komorbid uyku bozukluklarının dışlanması.

6.4 Ayırıcı tanı

İnsomni, OSA, depresif bozukluk, narkolepsi.

7. Muayene ve değerlendirme

• Uyku günlüğü, aktigrafi.
• Munich Chronotype Questionnaire.

8. Tedavi

1. Parlak ışık terapisi (bright light) — DSWPD'de sabah; Advanced'da akşam.
2. Eksogen melatonin — fizyolojik düşük doz (0,3–5 mg); DSWPD'de akşam (zaman kritik); jet lag'da.
3. Kronoterapi — uyku zamanının kademeli olarak kaydırılması.
4. Uyku hijyeni ve davranış müdahalesi.
5. Shift work — stratejik dinlenme, karanlık oda, kafein zamanlaması.
6. Non-24-hour kör hastalarda — tasimelteon (Hetlioz, FDA onaylı).

Tedavi metodolojileri

1. Parlak Işık Terapisi (Bright Light Therapy) — 10 000 lüks × 30–60 dk; zamanlama sirkadiyen kaymaya göre ayarlanır.
2. Melatonin (Sirkadian) — Düşük doz; zaman kritik.
3. Aktigrafi (Actigraphy) — 2 hafta.
4. Tasimelteon — Non-24-hour için FDA onayı.

9. Prognoz

Müdahale ile çoğu hasta iyileşir; kronik formda sürekli strateji gereklidir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Ergen ‘tembeldir’, erken kalkabilir”

Kanıt: DSWPD pubertal dönemde sirkadiyen gecikmenin nörobiyolojik temelidir.

Efsane 2: “Melatonin uyku ilacıdır”

Kanıt: melatonin sirkadiyen fazı düzenler, hipnotik etki minimaldir; zaman seçimi kritik.

Efsane 3: “Vardiyalı çalışma insomnisinin tedavisi yoktur”

Kanıt: strategik dinlenme, ışık terapisi, melatonin, kafein zaman seçimi iyileştirir.

Efsane 4: “Jet lag kendi kendine geçer”

Kanıt: 1 saat kaydırma için yaklaşık 1 gün; hızlandırma ışık + melatonin ile.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 7A60–7A65 Circadian rhythm sleep-wake disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Auger R.R. et al. AASM Clinical Practice Guideline for the Treatment of Intrinsic Circadian Rhythm Sleep-Wake Disorders. J Clin Sleep Med 2015;11(10):1199–1236.