Pika (Pica)

ICD-10F98.3	Bebeklik veya çocukluk dönemi pikası
DSM-5-TRF98.3 / F50.83	Pika

1. Tanım ve nozoloji

Pika (ICD-11: 6B84; DSM-5-TR: F98.3 çocuklarda, F50.83 yetişkinlerde) — gıda olarak kabul edilmeyen, besin değeri olmayan maddelerin (kil, saç, kâğıt, sabun, metal, taş) sürekli (≥ 1 ay) alımı — gelişim yaşı için uygun olmayan derecede.

2. Tarihçe

• “Pica” — Latince “saksağan” sözcüğünden (saksağan her şeyi yer).
• DSM-III (1980) — çocukluk bozukluğu olarak.
• DSM-5 (2013) — tüm yaşlarda tanı mümkün.

3. Epidemiyoloji

• Yaygınlık: Çocuklarda %4–26, zihinsel engellilerde yüksek, gebelikte kadınlarda %8–65, demir eksikliği anemisinde.
• Komorbidite: otizm, entelektüel yetersizlik, demir eksikliği, yetişkin malabsorbsiyonu.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Beslenme eksiklikleri (demir, çinko) — bazı hastalarda pika madde yenmesi sonucu kötüleşebilir.
• Nörogelişimsel bozukluklar (otizm, İD).
• Gebelik — fizyolojik ve mikrobesin.
• Kültürel — bazı geleneklerde kil tüketimi (geophagy).

5. Klinik özellikler

• Jeofaji (kil, toprak), trikofaji (saç), pagofaji (buz), amilofaji (nişasta), plumbofaji (boya — kurşun riski).
• Komplikasyonlar: intestinal obstrüksiyon (trikobezoar), kurşun zehirlenmesi, paraziter enfeksiyon, diş hasarı, perforasyon.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Besleyici değeri olmayan maddelerin sürekli alımı ≥ 1 ay.

B. Davranış gelişimsel yaşa uygun değil (≥ 2 yaş).

C. Kültürel veya sosyal olarak kabul edilmiş bir pratik değil.

D. Başka bir ruhsal bozukluk, tıbbi durum bağlamında ortaya çıkıyorsa — ayrı klinik dikkat gerektirecek kadar ağırdır (özellikle İD ve OSB'de).

6.2 Kaynaklar arasındaki farklar

• DSM-5-TR en az 1 aylık süre ister; ICD-11'de süre ölçütü yoktur — “klinik ilgi gerektirecek kadar sürekli ya da ağır” denir. Gelişimsel yaş ≈2 yıl her ikisinde aynıdır.

6.3 Tanı algoritması

1. Görüşme + gözlem.
2. Laboratuvar — tam kan, ferritin, demir, kurşun düzeyi, çinko.
3. Abdominal görüntüleme (obstrüksiyon).
4. Nörogelişimsel değerlendirme.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• Demir, kurşun, çinko, parazit testleri.
• Batın grafisi / USG.

8. Tedavi

1. beslenme eksikliğinin düzeltilmesi (demir, çinko).
2. Davranış müdahalesi — alışkanlık tersine çevirme, çevre modifikasyonu, alternatif uyaranlar.
3. Entelektüel yetersizlik ve OSB zemininde — fonksiyonel davranış analizi ve ABA temelli yaklaşım.
4. Komplikasyonların tıbbi yönetimi (kurşun zehirlenmesi — şelasyon yalnızca belirli endikasyonda).
5. Gebelikte — beslenme desteği.

8.1 Tedavi metodolojileri

1. İşlevsel Davranış Analizi (FBA) — Davranışın tetikleyicisi ve sürdürücüsünün tanımlanması.
2. Çevre Modifikasyonu — Gıda dışı maddelere erişimin kısıtlanması.
3. Beslenme Düzeltmesi — Demir, çinko, vitamin takviyeleri.
4. ABA temelli müdahale — İD ve OSB'de.

8.2 Kaynaklar arasındaki farklar

• AAP — çocuklarda pika değerlendirmesi ve kurşun taraması.

9. Prognoz

• Çocuklarda nütrisyonel düzeltme ve davranış müdahalesi ile remisyon.
• İD/OSB zemininde devam edebilir; uzun süreli izlem.

10. Mitler ve yanlış anlamalar

Mit 1: “Pika sadece çocuğun ‘keşfetme’ davranışıdır”

Kanıt: 2 yaşa kadar genel gelişim parçası; sonraki devam etmesi kliniktir ve komplikasyon riski yaratır.

Mit 2: “Kurşun zehirlenmesi herkes için şelasyon gerektirir”

Kanıt: şelasyon yalnızca onaylanmış yüksek düzeyde (BLL ≥ 45 µg/dl tipik); düşük düzeylerde çevre düzeltmesi birinci sıra.

Mit 3: “Hamilelikte pika 'çocuğun isteği'dir, müdahale gerektirmez”

Kanıt: demir veya diğer eksiklik belirtecidir; nütrisyonel düzeltme önerilir.

Mit 4: “İD/OSB hastasında pika ‘kaçınılmazdır’”

Kanıt: davranış müdahaleleri (ABA, FBA) etkilidir; “kaçınılmaz” açıklama trikobezoar, obstrüksiyon gibi ağır komplikasyonlara yol açar.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B84 Pica. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Young S.L. Pica in pregnancy: new ideas about an old condition. Annu Rev Nutr 2010;30:403–422.
4. Hyman S.L. et al. AAP 2020 Clinical Report (ASD). Pediatrics 2020;145(1):e20193447.