ICD-116B00	YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU (YAB) Generalised anxiety disorder
ICD-10F41.1	Yaygın anksiyete bozukluğu
DSM-5-TRF41.1	Yaygın Kaygı Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Yaygın anksiyete bozukluğu (ICD-11: 6B00 Generalised Anxiety Disorder; DSM-5-TR: F41.1) — en az birkaç ay (DSM-5-TR'de ≥ 6 ay) süren, çok sayıda yaşam alanını (iş, aile, sağlık, günlük konular) kapsayan, kontrol edilemeyen, yeterli tetikleyicisi olmayan aşırı kaygı ile karakterize bozukluktur. Önemli somatik semptomlar (gerginlik, yorgunluk, uyku bozukluğu) eşlik eder.

2. Tarihçe

• 1920–60'lı yıllar — “anxiety neurosis” terimi, Freud etkisine bağlı.
• DSM-III (1980) — anksiyete nevrozu → panik bozukluk ve YAB ayrılması; YAB artık kategoriydi.
• DSM-IV (1994), DSM-5 (2013) — YAB ayrı bir bozukluk olarak; ≥ 6 aylık süre; karakteristik somatik belirtiler.
• ICD-11 (2019) — tanı için süre gereksinimini “birkaç ay” olarak formüle etmiştir (DSM-5'ten daha az katı).

3. Epidemiyoloji

• Yaşam boyu yaygınlık: %3–9 (Kessler R.C. ve ark. WMH derlemeleri).
• Yıllık yaygınlık: ~%2–3.
• Cinsiyet: kadınlarda 2 kat yüksek.
• Başlangıç — bimodal — ergenlik ve orta yaş; çoğunlukla kronik seyir.
• Komorbidite: MDD ~%60, sosyal anksiyete, panik, madde kullanımı, somatik (irritabl bağırsak, kardiyak şikayetler).

4. Etiyoloji ve patogenez

• Kalıtım %30–40 (Hettema J.M. et al. Am J Psychiatry 2001 meta-analiz).
• Nörobiyolojik — amigdala hiperresponsivitesi, prefrontal-amigdala düzenlemesinin bozulması; GABA-erjik ve serotonerjik disregülasyon.
• Kişilik özellikleri (nörotisizm, davranışsal inhibisyon) yüksek risk faktörleri.
• Çevre — çocukluk travması, kronik stres, ebeveyn aşırı korumacılığı.

5. Klinik özellikler

5.1 Psikolojik semptomlar

• Çok sayıda alanı kapsayan kontrol edilemeyen endişe.
• “Endişe hakkında endişe” — meta-anksiyete (Wells A. konsepti).
• Konsantrasyon güçlüğü, zihnin boş kalması.
• İrritabilite.

5.2 Somatik semptomlar

• Kas gerginliği.
• Yorgunluk.
• Uyku bozukluğu (uyumakta zorluk, uykuyu sürdürmede güçlük).
• Otonom semptomlar (taşikardi, terleme, ağız kuruluğu, baş ağrısı).
• Gastrointestinal şikayetler — IBS komorbiditesi sıktır.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Aşırı kaygı veya gerginlik, çok sayıda alana yönelik; günlük aktivite zamanının çoğunda mevcut; ≥ 6 ay (DSM-5-TR) / birkaç ay (ICD-11).

B. Anksiyeteyi yönetme güçlüğü.

C. Aşağıdakilerden ≥ 3 semptom (çocuklarda 1):

1. Huzursuzluk, sinirlilik, dışarıda gezme hissi;
2. Kolayca yorulma
3. Konsantrasyon güçlüğü;
4. İrritabilite;
5. Kas gerginliği;
6. Uyku bozukluğu.

D. Önemli sıkıntı veya işlevsel bozulma.

E. Madde veya tıbbi durum dışlaması.

F. Başka bir psikiyatrik bozuklukla daha iyi açıklanmaz.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR: ≥ 6 aylık süre; ≥ 3 somatik semptom.
• ICD-11: süre “birkaç ay” — daha az katı; somatik semptomlar gereklidir, ancak spesifik sayı belirtilmez.
• NICE CG113 (Erişkinlerde yaygın anksiyete bozukluğu ve panik bozukluğu: yönetim, 2011, 2020 güncellemesi): basamaklı bakım (stepped care) — psikoeğitim + izlem → rehberli kendi kendine yardım → BDT veya farmakoterapi → kombinasyon → ağır vakada uzmanlaşmış hizmet.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme (endişe alanları, tetikleyiciler, somatik belirtiler, kaçınma).
2. SCID-5, MINI.
3. GAD-7 (tarama, başlangıç göstergeleri ve izleme) — ≥ 10 orta-ağır kaygı.
4. HAM-A (Hamilton Anksiyete) — klinisyen tarafından derecelendirilir.
5. Komorbidite taraması (PHQ-9 depresyon, panik, sosyal anksiyete).
6. Somatik nedeni dışla — TSH, anemi, kardiyak, kafein veya stimülan kullanımı.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• GAD-7, HAM-A, PSWQ (Penn State Worry Questionnaire).
• Tıbbi ve laboratuvar (TSH, tam kan, kafein ve alkol kullanımı değerlendirmesi).
• EKG (kardiyak şikayet varsa).

8. Tedavi

8.1 Genel Prensipler (NICE CG113 · APA · CANMAT 2014)

1. Basamaklı yaklaşım:
   • Basamak 1: psikoeğitim, izlem.
   • Basamak 2: rehberli kendi kendine yardım (internet tabanlı BDT), psikoeğitim grupları.
   • Basamak 3: yüksek yoğunluklu BDT veya farmakoterapi.
   • Basamak 4: uzmanlaşmış hizmet (kombinasyon, refrakter).
2. BDT birinci basamak psikoterapi — kaygı hakkında bilişsel yeniden yapılandırma, problem çözme, maruz bırakma, kaçınmanın azaltılması, gevşeme, belirsizliğe tahammülsüzlükle çalışma.
3. Farmakoterapi birinci sıra:
   • SSRI — sertralin, essitalopram, paroksetin.
   • SNRI — venlafaksin, duloksetin (FDA onayı YAB için).
   • Etki 4–6 hafta.
4. İkinci sıra:
   • Pregabalin — Avrupa'da YAB için onaylı; hızlı etki; bağımlılık potansiyeli var.
   • Buspiron — kısmi etki; benzodiazepine alternatif.
   • Mirtazapin — adjunkt, uyku bozukluğu varsa.
5. Benzodiazepinler — yalnızca kısa süreli (2–4 hafta); bağımlılık potansiyeli yüksektir; sürekli kullanım önerilmez.
6. Tedavi süresi — remisyondan sonra ≥ 12 ay; kronik veya çoklu nüks durumunda uzun süreli.
7. Adjunkt — mindfulness temelli stres azaltma, uygulamalı gevşeme, ACT (Kabul ve Kararlılık Terapisi).
8. Yaşam tarzı: Kafein kısıtlama, fiziksel aktivite, uyku hijyeni, alkol ve uyuşturucudan uzak durma.

8.2 Kaynağa özgü detaylandırmalar

• NICE CG113 (2011/2020): basamaklı tedavi algoritması; SSRI ve SNRI birinci basamak farmakoterapi; benzodiazepin yalnızca akut, kısa süreli.
• APA'nın anksiyete bozuklukları için ayrı bir kılavuzu yoktur; bu ailedeki tek belge panik bozukluk üzerinedir (2009, legacy statüsünde). YAB için başvuru NICE CG113 ve CANMAT 2014'tür: BDT ve SSRI en güçlü kanıt tabanına sahip.
• CANMAT 2014 Anxiety Disorders Guidelines (Katzman M.A. et al.): birinci basamak essitalopram, sertralin, venlafaksin, duloksetin; ikinci basamak pregabalin, buspiron, mirtazapin, ketiapin.
• Slee A. et al. Lancet 2019 network meta-analiz: duloksetin, pregabalin ve venlafaksin YAB'da yüksek etki göstermiştir; kabul edilebilirlik (acceptability) profili değişkendir.

Tedavi metodolojileri

1. BDT (YAB için) — Bilişsel yeniden yapılandırma (kaygı hakkındaki inançlar), belirsizliğe tahammülsüzlük (intolerance of uncertainty — Dugas M.J. modeli), kaygı yaratan durumlara maruz bırakma, problem-çözme eğitimi, gevşeme. 12–20 seans. Cuijpers P. ve ark. derlemeleri — orta-büyük etki.
2. Mindfulness-Temelli Stres Azaltma / Bilişsel Terapi (MBSR / MBCT — Mindfulness-Based Stress Reduction / Cognitive Therapy) — 8 haftalık grup programı; YAB’da hafif etki. Hofmann S.G. et al. J Consult Clin Psychol 2010 meta-analiz.
3. Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT — Acceptance and Commitment Therapy) — Değerlere dayalı davranış, psikolojik esnekliğin gelişimi. Roemer L. et al. RKÇ'leri.
4. Uygulamalı Gevşeme (Applied Relaxation) — Öst (Öst L.G.) — Yapılandırılmış progresif kas gevşemesi — anksiyete tetikleyicisi karşısında kullanım.
5. Yaygın Anksiyete Ölçeği-7 (GAD-7 — Generalized Anxiety Disorder-7) — Spitzer (Spitzer R.L.), Kroenke (Kroenke K.) — 7 soru; birinci basamakta altın standart tarama ve izlem. Cut-off 10 ölçü orta-ağır.
6. Hamilton Anksiyete Derecelendirme Ölçeği (HAM-A — Hamilton Anxiety Rating Scale) — 14 madde; klinisyen değerlendirmeli; araştırma ve klinik izlem.
7. Penn State Endişe Anketi (PSWQ — Penn State Worry Questionnaire) — Meyer (Meyer T.J.) — 16 madde; kaygının sıklığı ve kontrol edilememesi.

9. Prognoz

• Kronik seyir; spontan remisyon az.
• Yeterli tedavi ile belirgin semptom azalması ve fonksiyonel iyileşme.
• Komorbid MDD kötü prognoz markeri.
• İzlem — GAD-7 monitörü, yan etkiler, uyum, komorbidite.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Kaygı normal bir yaşam hissidir, tıbbi bir durum değildir”

Kanıt: normal kaygı ve YAB arasında klinik fark mevcuttur — şiddet, süre (≥ 6 ay), kontrol edilememe, somatik bileşenler, fonksiyonel bozulma. Klinik tanı belirli kriterlere dayanarak konur.

Efsane 2: “Benzodiazepinler YAB'ın birinci basamak tedavisidir”

Kanıt: NICE CG113, APA, CANMAT — benzodiazepinler yalnızca kısa süreli (2–4 hafta) kullanım için; bağımlılık potansiyeli yüksektir; SSRI ve SNRI birinci basamak.

Efsane 3: “Yalnızca relaksasyon ya da yoga YAB'ı iyileştirir”

Kanıt: hafif adjunkt etki gösterirler, ancak orta-ağır vakada BDT ve/veya farmakoterapi gereklidir.

Efsane 4: “Antidepresan anksiyete için etkisizdir — depresyon içindir”

Kanıt: SSRI ve SNRI anksiyete bozukluklarında etkilidir; serotonerjik sistemin amigdala aktivitesine etkisi ile. CANMAT 2014, Slee Lancet 2019.

Efsane 5: “Hasta iradi olarak rahatsız olmamayı öğrenebilir”

Kanıt: YAB nörobiyolojik disregülasyondur; BDT veya farmakoterapi nörobiyolojik düzeyde etki eder.

Efsane 6: “Kafein kısıtlaması YAB için yeterlidir”

Kanıt: Kafein semptomları şiddetlendirebilir; kısıtlama adjunkt adım, ana tedavi değildir.

Efsane 7: “Bitkisel preparatlar (kava, valerian, passiflora) standart tedavinin yerini alabilir”

Kanıt: Kava ciddi hepatotoksisite (birkaç ölüm vakası — FDA uyarısı); kediotu ve çarkıfelek etkisi zayıf; St John's Wort etkileşim.

Efsane 8: “Kannabis (CBD) anksiyeteyi iyileştirir”

Kanıt: CBD için ön çalışmalar mevcut, ancak klinik öneri için yeterli değil; THC kaygıyı artırabilir veya panik atağa neden olabilir.

Efsane 9: “Antidepresanı ömür boyu kullanmak zorunda kalacaksın”

Kanıt: remisyondan sonra 12 ay; sonra kademeli kesme mümkündür; nüks halinde yeniden başlanır.

Efsane 10: “Refrakter YAB'da elektrokonvülsif terapi etkilidir”

Kanıt: EKT YAB için endikasyon değil; refrakter durumda — ilaç değişimi, kombinasyon, atipik antipsikotik adjunkt.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B00 Generalised anxiety disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG113. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management. 2011, 2020 update.
4. Katzman M.A. et al. Canadian clinical practice guidelines for the management of anxiety, posttraumatic stress and obsessive-compulsive disorders. BMC Psychiatry 2014;14(Suppl 1):S1.
5. Slee A., Nazareth I., Bondaronek P. et al. Pharmacological treatments for generalised anxiety disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet 2019;393(10173):768–777.
6. Hettema J.M., Neale M.C., Kendler K.S. A review and meta-analysis of the genetic epidemiology of anxiety disorders. Am J Psychiatry 2001;158(10):1568–1578.
7. Hofmann S.G., Sawyer A.T., Witt A.A., Oh D. The effect of mindfulness-based therapy on anxiety and depression. J Consult Clin Psychol 2010;78(2):169–183.
8. Spitzer R.L., Kroenke K., Williams J.B., Löwe B. A brief measure for assessing generalized anxiety disorder: the GAD-7. Arch Intern Med 2006;166(10):1092–1097.
9. Cuijpers P., Sijbrandij M., Koole S. et al. Psychological treatment of generalized anxiety disorder: a meta-analysis. Clin Psychol Rev 2014;34(2):130–140.
10. Dugas M.J., Robichaud M. Cognitive-Behavioral Treatment for Generalized Anxiety Disorder. New York: Routledge, 2007.
11. Meyer T.J., Miller M.L., Metzger R.L., Borkovec T.D. Development and validation of the Penn State Worry Questionnaire. Behav Res Ther 1990;28(6):487–495.
12. Roemer L., Orsillo S.M. An open trial of an acceptance-based behavior therapy for generalized anxiety disorder. Behav Ther 2007;38(1):72–85.
13. Wells A. Metacognitive Therapy for Anxiety and Depression. New York: Guilford Press, 2009.
14. Kessler R.C., Berglund P., Demler O. et al. Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Arch Gen Psychiatry 2005;62(6):593–602.