ICD-116B00	YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU (YAB) Generalised anxiety disorder
ICD-10F41.1	Yaygın anksiyete bozukluğu
DSM-5-TRF41.1	Yaygın Kaygı Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Yaygın anksiyete bozukluğu (ICD-11: 6B00 Generalised Anxiety Disorder; DSM-5-TR: F41.1) — en az birkaç ay (DSM-5-TR'de ≥ 6 ay) süren, çok sayıda yaşam alanını (iş, aile, sağlık, günlük konular) kapsayan, kontrol edilemeyen, yeterli tetikleyicisi olmayan aşırı kaygı ile karakterize bozukluktur. Önemli somatik semptomlar (gerginlik, yorgunluk, uyku bozukluğu) eşlik eder.

2. Tarihçe

• 1920–60'lı yıllar — “anxiety neurosis” terimi, Freud etkisine bağlı.
• DSM-III (1980) — anksiyete nevrozu → panik bozukluk ve YAB ayrılması; YAB artık kategoriydi.
• DSM-IV (1994), DSM-5 (2013) — YAB ayrı bir bozukluk olarak; ≥ 6 aylık süre; karakteristik somatik belirtiler.
• ICD-11 (2019) — tanı için süre gereksinimini “birkaç ay” olarak formüle etmiştir (DSM-5'ten daha az katı).

3. Epidemiyoloji

• Yaşam boyu yaygınlık: %3–9 (Kessler R.C. ve ark. WMH derlemeleri).
• Yıllık yaygınlık: ~%2–3.
• Cinsiyet: kadınlarda 2 kat yüksek.
• Başlangıç — bimodal — ergenlik ve orta yaş; çoğunlukla kronik seyir.
• Komorbidite: MDD ~%60, sosyal anksiyete, panik, madde kullanımı, somatik (irritabl bağırsak, kardiyak şikayetler).

4. Etiyoloji ve patogenez

• Kalıtım %30–40 (Hettema J.M. et al. Am J Psychiatry 2001 meta-analiz).
• Nörobiyolojik — amigdala hiperresponsivitesi, prefrontal-amigdala düzenlemesinin bozulması; GABA-erjik ve serotonerjik disregülasyon.
• Kişilik özellikleri (nörotisizm, davranışsal inhibisyon) yüksek risk faktörleri.
• Çevre — çocukluk travması, kronik stres, ebeveyn aşırı korumacılığı.

5. Klinik özellikler

5.1 Psikolojik semptomlar

• Çok sayıda alanı kapsayan kontrol edilemeyen endişe.
• “Endişe hakkında endişe” — meta-anksiyete (Wells A. konsepti).
• Konsantrasyon güçlüğü, zihnin boş kalması.
• İrritabilite.

5.2 Somatik semptomlar

• Kas gerginliği.
• Yorgunluk.
• Uyku bozukluğu (uyumakta zorluk, uykuyu sürdürmede güçlük).
• Otonom semptomlar (taşikardi, terleme, ağız kuruluğu, baş ağrısı).
• Gastrointestinal şikayetler — IBS komorbiditesi sıktır.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Aşırı kaygı veya gerginlik, çok sayıda alana yönelik; günlük aktivite zamanının çoğunda mevcut; ≥ 6 ay (DSM-5-TR) / birkaç ay (ICD-11).

B. Anksiyeteyi yönetme güçlüğü.

C. Aşağıdakilerden ≥ 3 semptom (çocuklarda 1):

1. Huzursuzluk, sinirlilik, gergin veya «diken üstünde» olma hissi;
2. Kolayca yorulma
3. Konsantrasyon güçlüğü;
4. İrritabilite;
5. Kas gerginliği;
6. Uyku bozukluğu.

D. Önemli sıkıntı veya işlevsel bozulma.

E. Madde veya tıbbi durum dışlaması.

F. Başka bir psikiyatrik bozuklukla daha iyi açıklanmaz.

6.2 Kaynaklar arasındaki farklar

• DSM-5-TR: ≥ 6 aylık süre; ≥ 3 somatik semptom.
• ICD-11: süre “birkaç ay” — daha az katı; somatik semptomlar gereklidir, ancak spesifik sayı belirtilmez.
• NICE CG113 (Erişkinlerde yaygın anksiyete bozukluğu ve panik bozukluğu: yönetim, 2011, 2020 güncellemesi): basamaklı bakım (stepped care) — psikoeğitim + izlem → rehberli kendi kendine yardım → BDT veya farmakoterapi → kombinasyon → ağır vakada uzmanlaşmış hizmet.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme (endişe alanları, tetikleyiciler, somatik belirtiler, kaçınma).
2. SCID-5, MINI.
3. GAD-7 (tarama, başlangıç göstergeleri ve izleme) — ≥ 10 orta-ağır kaygı.
4. HAM-A (Hamilton Anksiyete) — klinisyen tarafından derecelendirilir.
5. Komorbidite taraması (PHQ-9 depresyon, panik, sosyal anksiyete).
6. Somatik nedeni dışla — TSH, anemi, kardiyak, kafein veya stimülan kullanımı.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• GAD-7, HAM-A, PSWQ (Penn State Worry Questionnaire).
• Tıbbi ve laboratuvar (TSH, tam kan, kafein ve alkol kullanımı değerlendirmesi).
• EKG (kardiyak şikayet varsa).

8. Tedavi

8.1 Basamaklı yaklaşım (NICE CG113 · CANMAT 2014)

1. Basamak 1 — psikoeğitim ve aktif izlem.
2. Basamak 2 — rehberlik altında kendine yardım (internet temelli BDT), psikoeğitim grupları.
3. Basamak 3 — yüksek yoğunluklu BDT veya farmakoterapi.
4. Basamak 4 — uzmanlaşmış hizmet: kombinasyon tedavisi, dirençli olgular.

8.2 Birinci basamak

Psikoterapi — bilişsel davranışçı terapi (BDT). En güçlü kanıt tabanına sahip yöntem; 12–20 seans. Bileşenleri:

• Bilişsel yeniden yapılandırma — kaygıya ilişkin inançların sınanması: “endişelenmek beni hazırlıklı tutar” türü yargılar olgularla karşılaştırılır.
• Belirsizliğe tahammülsüzlükle çalışma (Dugas M.J. modeli) — hasta sonucu bilinmeyen durumları bilerek yaşar ve tahammülünü artırır.
• Maruz bırakma — kaygı doğuran durumlardan kaçınmanın kademeli olarak bırakılması; ertelenmiş kararların uygulanması.
• Problem çözme eğitimi — gerçek sorunu uygulanabilir adımlara bölmek, çözülemeyeni kabul etmek.
• Gevşeme — progresif kas gevşetme, diyafragmatik solunum.

Etki: Cuijpers P. ve arkadaşlarının derlemelerinde orta-büyük etki büyüklüğü; sonuç farmakoterapiyle karşılaştırılabilir, nüks riski ise daha düşüktür.

Farmakoterapi. Etki 4–6 haftada değerlendirilir, tam yanıt için 8–12 hafta gerekebilir:

• SSRI — sertralin, essitalopram, paroksetin.
• SNRI — venlafaksin, duloksetin.
• Başlangıç dozu düşük tutulur: ilk günlerde kaygının geçici artışı olabilir.

Slee A. ve arkadaşları (Lancet 2019) ağ meta-analizi: duloksetin, pregabalin ve venlafaksin yüksek etkinlik göstermiştir; tolerabilite profili ilaçtan ilaça değişir.

8.3 İkinci basamak

• Pregabalin — Avrupa’da bu endikasyonda onaylıdır; hızlı etki eder, ancak bağımlılık potansiyeli taşır.
• Buspiron — kısmi etki; benzodiazepine alternatif olarak.
• Mirtazapin — uyku bozukluğu eşlik ediyorsa ek ilaç.
• Ketiapin — CANMAT 2014’te ikinci basamak; metabolik yan etkiler nedeniyle sınırlı kullanım.

8.4 Kısa süreli kullanım ve sınırlar

• Benzodiazepinler — yalnızca akut dönemde, 2–4 haftayı aşmadan. Bağımlılık potansiyeli yüksektir, sürekli kullanım önerilmez.

8.5 Ek yöntemler

• Farkındalık temelli stres azaltma ve bilişsel terapi (MBSR / MBCT) — 8 haftalık grup programı; bu bozuklukta hafif etki. Hofmann S.G. ve ark., J Consult Clin Psychol 2010 meta-analiz.
• Kabul ve kararlılık terapisi (ACT) — semptomla savaşmak yerine onunla birlikte değerlere uygun yaşamayı öğretir; psikolojik esnekliği artırır. Roemer L. ve arkadaşlarının randomize çalışmaları.
• Uygulamalı gevşeme (Öst L.G. yöntemi) — yapılandırılmış progresif kas gevşetme, kaygı tetikleyicisi karşısında uygulanır.
• Yaşam tarzı — kafeinin sınırlandırılması, düzenli fiziksel aktivite, uyku hijyeni, alkol ve psikoaktif maddelerden kaçınma.

8.6 Tedavi süresi

• Remisyondan sonra en az 12 ay sürdürülür.
• Kronik seyir veya çok sayıda nüks durumunda tedavi uzun süreli planlanır.
• Bırakma kademelidir: ani kesme geri dönüş riskini artırır.

8.7 Kaynaklar arasındaki farklar

• NICE CG113 (2011, 2020’de teyit edilmiştir) — basamaklı yaklaşım; birinci basamak farmakoterapi SSRI ve SNRI; benzodiazepin yalnızca akut ve kısa süreli.
• APA — bu bozukluk için ayrı kılavuzu yoktur; ailedeki tek belge panik bozukluğa aittir (2009, arşiv statüsünde). Bu nedenle NICE CG113 ve CANMAT 2014’e atıf yapılır.
• CANMAT 2014 (Katzman M.A. ve ark.) — birinci basamak essitalopram, sertralin, venlafaksin, duloksetin; ikinci basamak pregabalin, buspiron, mirtazapin, ketiapin.

9. Prognoz

• Kronik seyir; spontan remisyon az.
• Yeterli tedavi ile belirgin semptom azalması ve fonksiyonel iyileşme.
• Komorbid MDD kötü prognoz markeri.
• İzlem — GAD-7 monitörü, yan etkiler, uyum, komorbidite.

10. Mit ve yanlış inançlar

Mit 1: “Kaygı normal bir yaşam hissidir, tıbbi bir durum değildir”

Kanıt: normal kaygı ve YAB arasında klinik fark mevcuttur — şiddet, süre (≥ 6 ay), kontrol edilememe, somatik bileşenler, fonksiyonel bozulma. Klinik tanı belirli kriterlere dayanarak konur.

Mit 2: “Benzodiazepinler YAB'ın birinci basamak tedavisidir”

Kanıt: NICE CG113, APA, CANMAT — benzodiazepinler yalnızca kısa süreli (2–4 hafta) kullanım için; bağımlılık potansiyeli yüksektir; SSRI ve SNRI birinci basamak.

Mit 3: “Yalnızca relaksasyon ya da yoga YAB'ı iyileştirir”

Kanıt: hafif adjunkt etki gösterirler, ancak orta-ağır vakada BDT ve/veya farmakoterapi gereklidir.

Mit 4: “Antidepresan anksiyete için etkisizdir — depresyon içindir”

Kanıt: SSRI ve SNRI anksiyete bozukluklarında etkilidir; serotonerjik sistemin amigdala aktivitesine etkisi ile. CANMAT 2014, Slee Lancet 2019.

Mit 5: “Hasta iradi olarak rahatsız olmamayı öğrenebilir”

Kanıt: YAB nörobiyolojik disregülasyondur; BDT veya farmakoterapi nörobiyolojik düzeyde etki eder.

Mit 6: “Kafein kısıtlaması YAB için yeterlidir”

Kanıt: Kafein semptomları şiddetlendirebilir; kısıtlama adjunkt adım, ana tedavi değildir.

Mit 7: “Bitkisel preparatlar (kava, valerian, passiflora) standart tedavinin yerini alabilir”

Kanıt: Kava ciddi hepatotoksisite (birkaç ölüm vakası — FDA uyarısı); kediotu ve çarkıfelek etkisi zayıf; St John's Wort etkileşim.

Mit 8: “Kannabis (CBD) anksiyeteyi iyileştirir”

Kanıt: CBD için ön çalışmalar mevcut, ancak klinik öneri için yeterli değil; THC kaygıyı artırabilir veya panik atağa neden olabilir.

Mit 9: “Antidepresanı ömür boyu kullanmak zorunda kalacaksın”

Kanıt: remisyondan sonra 12 ay; sonra kademeli kesme mümkündür; nüks halinde yeniden başlanır.

Mit 10: “Refrakter YAB'da elektrokonvülsif terapi etkilidir”

Kanıt: EKT YAB için endikasyon değil; refrakter durumda — ilaç değişimi, kombinasyon, atipik antipsikotik adjunkt.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B00 Generalised anxiety disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG113. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management. 2011, 2020 update.
4. Katzman M.A. et al. Canadian clinical practice guidelines for the management of anxiety, posttraumatic stress and obsessive-compulsive disorders. BMC Psychiatry 2014;14(Suppl 1):S1.
5. Slee A., Nazareth I., Bondaronek P. et al. Pharmacological treatments for generalised anxiety disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet 2019;393(10173):768–777.
6. Hettema J.M., Neale M.C., Kendler K.S. A review and meta-analysis of the genetic epidemiology of anxiety disorders. Am J Psychiatry 2001;158(10):1568–1578.
7. Hofmann S.G., Sawyer A.T., Witt A.A., Oh D. The effect of mindfulness-based therapy on anxiety and depression. J Consult Clin Psychol 2010;78(2):169–183.
8. Spitzer R.L., Kroenke K., Williams J.B., Löwe B. A brief measure for assessing generalized anxiety disorder: the GAD-7. Arch Intern Med 2006;166(10):1092–1097.
9. Cuijpers P., Sijbrandij M., Koole S. et al. Psychological treatment of generalized anxiety disorder: a meta-analysis. Clin Psychol Rev 2014;34(2):130–140.
10. Dugas M.J., Robichaud M. Cognitive-Behavioral Treatment for Generalized Anxiety Disorder. New York: Routledge, 2007.
11. Meyer T.J., Miller M.L., Metzger R.L., Borkovec T.D. Development and validation of the Penn State Worry Questionnaire. Behav Res Ther 1990;28(6):487–495.
12. Roemer L., Orsillo S.M. An open trial of an acceptance-based behavior therapy for generalized anxiety disorder. Behav Ther 2007;38(1):72–85.
13. Wells A. Metacognitive Therapy for Anxiety and Depression. New York: Guilford Press, 2009.
14. Kessler R.C., Berglund P., Demler O. et al. Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Arch Gen Psychiatry 2005;62(6):593–602.