ICD-116B05	AYRILIK ANKSİYETESİ BOZUKLUĞU Separation anxiety disorder
ICD-10F93.0	Çocukluk çağının ayrılık kaygısı bozukluğu
DSM-5-TRF93.0	Ayrılma Kaygısı Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Ayrılma kaygısı bozukluğu (ICD-11: 6B05; DSM-5-TR: F93.0) — bağlanılan kişiden (tipik ebeveyn) veya evden ayrılma ile ilişkili gelişime uygun olmayan aşırı korku ve kaygıdır. DSM-5'te ilk kez yetişkinlerde de tanı konulabilir (DSM-IV'te çocuklukla sınırlıydı).

2. Tarihçe

• Bowlby J. (1969–1980) — bağlanma kuramı.
• DSM-III (1980) — çocukluk bozukluğu olarak.
• DSM-5 (2013) — yaş sınırlaması kaldırılmıştır; yetişkinlerde de tanı mümkündür.

3. Epidemiyoloji

• Çocuklarda yaygınlık: ~%4; ergenlerde ~%1,6; yetişkinlerde ~%1,9 (Kessler R.C. NCS-R).
• Cinsiyet: kadınlarda nispeten yüksek.
• Başlangıç: tipik çocukluk (6–9 yaş); yetişkin formunda tekrar ortaya çıkma veya devam etmiş form.
• Komorbidite: özgül fobi, panik, YAB, MDD, okuldan kaçınma.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Kalıtım ~%40.
• Bağlanma stilleri (insecure attachment), ebeveyn aşırı koruyuculuğu.
• Yakınların kayıp veya hastalık öyküsü.
• Stres olayları (taşınma, okul değişikliği, ebeveyn ayrılığı).

5. Klinik özellikler

• Bağlanılan kişiye zarar veya kayıp hakkında aşırı kaygı.
• Evden veya bağlanılan kişiden ayrılmaktan kaçınma.
• Yalnız kalma korkusu.
• Evden uzakta uyumayı veya bağlanılan kişi yakında olmadan uykuya dalmayı sürekli reddetme (kendi yatak odası, yabancı ev).
• Göç veya ayrılık hakkında kabuslar.
• Somatik şikayetler ayrılma antisipasyonunda (karın ağrısı, baş ağrısı, bulantı).
• Çocuklarda — okuldan kaçınma.
• Yetişkinlerde — partner veya çocuklardan ayrılma korkusu, aşırı kontrol davranışları.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Aşağıdaki semptomlardan ≥ 3'ü:

1. Bağlanılan kişiden ayrılma veya bunun beklentisinde aşırı kaygı;
2. Bağlanılan kişinin kaybı veya zarar görmesi hakkında sürekli kaygı;
3. Bağlanılan kişiden ayrılmaya neden olacak olaydan korku;
4. Ayrılma korkusu nedeniyle evden, okuldan, işten kaçınma;
5. Bağlanılan kişi olmadan yalnız kalmaktan korku;
6. Bağlanılan kişi yakında olmadan uyumayı reddetme;
7. Ayrılma kabusları;
8. Ayrılma beklentisinde somatik şikayetler.

B. Süre: çocuklar/ergenlerde ≥ 4 hafta; yetişkinlerde ≥ 6 ay.

C. Önemli sıkıntı veya işlevsel bozulma.

D. Başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanmaz.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR — yetişkinlerde süre ≥ 6 ay; çocuklarda ≥ 4 hafta.
• ICD-11 — süre farklı: “en az birkaç ay”; DSM-5-TR’nin çocuklarda 4 hafta / erişkinlerde 6 ay ayrımı yoktur, ayrı yaş kalifikatörü de yoktur.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme (çocuklarda ebeveyn ile de).
2. Standardize edilmiş görüşme (K-SADS çocuklarda, SCID-5 yetişkinlerde).
3. Ölçek — SAAS (Separation Anxiety Assessment Scale)
4. Komorbidite taraması.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• SAAS, K-SADS, MASC (Multidimensional Anxiety Scale for Children).
• Komorbidite (depresyon, diğer anksiyete).

8. Tedavi

1. BDT (çocuklarda Coping Cat, FRIENDS programları; yetişkinlerde standart BDT) — maruziyet temelli, ebeveyn katılımı çocuklarda kritik. Birinci basamak.
2. SSRI — orta-ağır vakada veya BDT yanıtsızlığında; sertralin, fluoksetin (çocuklarda).
3. Okula dönüş programları (school refusal) — aşamalı maruz bırakma.
4. Aile katılımı — ebeveyn psikoeğitimi, sık sık telefon aramaları/ziyaretlerden kaçınma (akomodasyon semptomları güçlendirir).

Kaynağa özgü belirlemeler

• AACAP Practice Parameter (Connolly S.D., Bernstein G.A. 2007) — BDT ve SSRI çocuklarda etkilidir.
• NICE — çocuk anksiyetesi için genel kılavuzlar (BDT birinci basamak).
• Walkup J.T. et al. NEJM 2008 (CAMS — Child/Adolescent Anxiety Multimodal Study) — BDT + sertralin kombinasyonu monoterapiden üstün.

Tedavi metodolojileri

1. “Coping Cat” programı — Kendall (Kendall P.C.) — 7–17 yaş çocuklar için manuelize edilmiş BDT — 16 seans, psikoeğitim + gevşeme + maruz bırakma + ödül sistemi (FEAR planı).
2. FRIENDS Programı — Barrett (Barrett P.M.) — Avustralya'da geliştirilmiş; çocuk ve ergen anksiyete bozukluklarında grup BDT.
3. Basamaklı Okula Dönüş — Yapılandırılmış maruz bırakma — çocuk kademeli olarak okul ortamına döner; ebeveyn ve okul personeli koordinasyonu.
4. Ebeveyn Akomodasyonunu Azaltma — SPACE (Supportive Parenting for Anxious Childhood Emotions — Lebowitz E.) programı — ebeveynin çocuğun kaygısına uyumunun değiştirilmesi.

9. Prognoz

• Erken BDT ile çoğu çocukta remisyon.
• Tedavisiz devam ergenlikte başka anksiyete bozukluklarına ve depresyon riski.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Ayrılma kaygısı yalnızca çocuklukta olur”

Kanıt: DSM-5 ayrılık anksiyetesi yetişkinlerde de tanı konur — yaygınlık ~%1,9.

Efsane 2: “Ebeveyn çocuğu ‘rahatlatmak’ için her talebe cevap vermelidir”

Kanıt: akomodasyon semptomları güçlendirir; SPACE programı veya ebeveyn eğitimi önerilir.

Efsane 3: “Ayrılma kaygısı kötü yetiştirme sonucudur”

Kanıt: Kalıtım ~%40; bağlanma ve çevre modülatör. “Kötü terbiye” açıklaması damgalayıcı ve yanlıştır.

Efsane 4: “Çocuk yalnız bırakılarak ‘alışsın’ — bu sert yaklaşım iyileştirir”

Kanıt: “flooding” veya kontrolsüz maruz bırakma travma yaratabilir; kademeli, yapılandırılmış maruz bırakma önerilir.

Efsane 5: “Yalnızca ilaçla iyileşmek mümkündür”

Kanıt: BDT birinci basamak; SSRI orta-ağır vakada veya kombinasyonda.

Efsane 6: “Okuldan kaçınma kişilik zayıflığıdır, disiplin gerektirir”

Kanıt: okuldan kaçınma klinik kaygı semptomudur; ceza temelli yaklaşım bozukluğu güçlendirir.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B05 Separation anxiety disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Connolly S.D., Bernstein G.A. AACAP Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents With Anxiety Disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2007;46(2):267–283.
4. Walkup J.T. et al. CAMS: Cognitive behavioral therapy, sertraline, or a combination in childhood anxiety. NEJM 2008;359(26):2753–2766.
5. Kendall P.C. Treating anxiety disorders in children: results of a randomized clinical trial. J Consult Clin Psychol 1994;62(1):100–110.
6. Lebowitz E.R. et al. Parent-Based Treatment as Efficacious as Cognitive-Behavioral Therapy for Childhood Anxiety: A Randomized Noninferiority Study of Supportive Parenting for Anxious Childhood Emotions. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2020;59(3):362–372.
7. Barrett P.M., Turner C. Prevention of anxiety symptoms in primary school children. Br J Clin Psychol 2001;40(4):399–410.
8. Kessler R.C., Berglund P., Demler O. et al. Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Arch Gen Psychiatry 2005;62(6):593–602.