ICD-116B04	SOSYAL ANKSİYETE BOZUKLUĞU Social anxiety disorder
ICD-10F40.1	Sosyal fobiler
DSM-5-TRF40.10	Toplumsal Kaygı Bozukluğu (Sosyal Fobi)

1. Tanım ve nozoloji

Sosyal anksiyete bozukluğu (ICD-11: 6B04 Sosyal Anksiyete Bozukluğu; DSM-5-TR: F40.10) — sosyal durumlarda başkaları tarafından olumsuz değerlendirilmekten veya utanç duymaktan belirgin ve sürekli korkudur. Hasta konuşma, etkileşim ve gözlem altında olma gibi durumlardan kaçınır.

2. Tarihçe

• Janet P. (1903) — “phobie des situations sociales”.
• Marks I.M., Gelder M.G. (1966) — sosyal fobinin agorafobiden ayrılması.
• DSM-III (1980) — “Social Phobia” resmi tanısı.
• DSM-5 (2013) — “Social Anxiety Disorder” — daha geniş ve kesin terim; performans-only alt tipi eklenmiştir.
• ICD-11 — paralel.

3. Epidemiyoloji

• Yaşam boyu yaygınlık: %7–13 (Kessler WMH; kültürel değişkenlik).
• Cinsiyet: kadınlarda nispeten yüksek, ancak erkekler kliniğe daha çok başvurur.
• Başlangıç: ergenlik (ortalama 13 yaş) — en erken başlayan anksiyete bozukluklarından biridir.
• Komorbidite: MDD %60, diğer anksiyete, alkol kullanımı (kendi kendine tedavi olarak).

4. Etiyoloji ve patogenez

• Kalıtım ~%30–40.
• Behavioral inhibition (Kagan J.) — çocukluk mizacı güçlü risk faktörü.
• Nörobiyolojik — amigdala hiperreaktivitesi sosyal uyaranlara karşı; serotonerjik disregülasyon.
• Bilişsel — kendine odaklanmış dikkat, olumsuz öz-imaj, felaketleştirme (Clark D.M., Wells A. modeli).
• Çevre — çocukluk akran mağduriyeti, ebeveyn aşırı korumacılığı.

5. Klinik özellikler

• Korkulan durumlar — konuşma, soru sorma, yemeği paylaşma, başkalarının önünde yazma veya yemek yeme, umumi tuvalet, telefonla konuşma.
• Somatik — kızarma, titreme, ter basması, taşikardi, ağız kuruluğu, ses titremesi.
• Bilişsel — kendisi hakkında olumsuz düşünceler, “post-event processing” (durum sonrası uzun süreli öz-eleştiri).
• Kaçınma ve “güvenlik” davranışları (göz teması kaçırma, az konuşma, alkol kullanımı).
• İşlevsel yük — akademik ve mesleki gelişim, arkadaşlar, romantik ilişkiler.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Bir veya daha fazla sosyal durumda yoğun korku — başkaları tarafından gözlemlenmek veya değerlendirilmek.

B. Hasta utanmaktan, başkaları tarafından reddedilmekten, başkalarını incitmekten korkar.

C. Durumlar neredeyse her zaman korku yaratır.

D. Kaçınma veya akut anksiyete ile katlanma.

E. Korku, sosyal duruma uygun olmayan derecede.

F. ≥ 6 ay sürer (DSM-5-TR).

G. Fonksiyonel bozulma.

H. Başka bir ruhsal bozukluk veya tıbbi durumla tam olarak açıklanmaz.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR — “performance only” alt tip niteleyicisi (yalnızca performans durumlarıyla sınırlı).
• ICD-11 — süre “en az birkaç ay” (DSM-5-TR’de 6 ay); çocuklarda akran ortamı da değerlendirilir, yalnızca yetişkinlerle iletişim değil.
• NICE CG159 (Sosyal anksiyete bozukluğu: tanıma, değerlendirme ve tedavi, 2013) — bireysel BDT birinci basamak.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme.
2. SCID-5, MINI.
3. Liebowitz Social Anxiety Scale (LSAS), SPIN (Social Phobia Inventory) — ölçek ve izlem.
4. Komorbidite (MDD, diğer anksiyete, alkol kullanımı).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• LSAS — altın standart ölçek (24 madde).
• SPIN — kısa tarama (17 madde)
• BFNE (Brief Fear of Negative Evaluation).

8. Tedavi

8.1 Genel Prensipler (NICE CG159 · CANMAT 2014)

1. Bireysel BDT (Clark D.M. modeli) birinci basamak — kendine odaklanmış dikkatin yeniden yönlendirilmesi, video geri bildirim, davranış deneyleri, bilişsel yeniden yapılandırma, in vivo maruz bırakma. 12–16 seans. NICE CG159 — bireysel BDT grup BDT'den üstün.
2. SSRI ve SNRI birinci basamak farmakoterapi — essitalopram, sertralin, paroksetin (FDA onaylı), venlafaksin (FDA onaylı).
3. İkinci sıra — moklobemid (RIMA, Avrupa'da onaylı), pregabalin (kanıt sınırlı), gabapentin.
4. Benzodiazepin — yalnızca belirli durum için (örn. konuşma öncesi) kısa süreli; sürekli değil.
5. β-bloker (propranolol) — performans alt tipinde, çıkış öncesi 1–2 saat; sosyal etkileşimde etkisiz.
6. Tedavi süresi — remisyondan sonra ≥ 12 ay.
7. Alkol kullanımı — kendi kendine tedavi şeklinde; özel dikkat ve paralel müdahale.

8.2 Kaynağa özgü detaylandırmalar

• NICE CG159 (2013) — bireysel BDT (Clark) birinci basamak; SSRI alternatif; grup BDT veya kendi kendine yardım bazı hastalar için uygun olabilir.
• CANMAT 2014 — birinci basamak essitalopram, sertralin, paroksetin, venlafaksin.
• Mayo-Wilson E. et al. Lancet Psychiatry 2014 network meta-analiz — bireysel BDT en büyük etki; SSRI ikinci.

Tedavi metodolojileri

1. Clark BDT Modeli (Clark) — Sosyal kaygı için özel geliştirilmiş; kendine odaklanmış dikkatin dışa yönlendirilmesi, video geri bildirim (kendi performansını başkalarının gözüyle görme), davranış deneyleri (korku inançlarının test edilmesi), in vivo maruz bırakma. Kanıt: Clark D.M. ve ark. J Consult Clin Psychol 2003 RKÇ — deneysel bireysel BDT diğer müdahalelerden üstün.
2. Heimberg Grup BDT (Heimberg) — 12 seanslı grup formatı; Heimberg R.G. modeli. Etkili, ancak bireysel BDT'den nispeten zayıf (NICE CG159).
3. İnternet-temelli BDT (iCBT — internet-based CBT) — Andersson G. et al. RKÇ’leri — terapist destekli iCBT bireysel BDT’ye kıyasla.
4. Liebowitz Sosyal Anksiyete Ölçeği (LSAS — Liebowitz Social Anxiety Scale) — 24 madde (11 etkileşim + 13 performans); her madde hem korku/anksiyete hem de kaçınma açısından değerlendirilir (48 puanlama, 0–144 puan, 4 alt ölçek); altın standart.
5. Sosyal Fobi Anketi (SPIN — Social Phobia Inventory) — 17 madde; kısa tarama.

9. Prognoz

• Kronik seyir, tedavisiz nüks yüksek.
• BDT ve SSRI ile çoğu hastada anlamlı iyileşme.
• Erken başlangıç ve kaçıngan kişilik komorbid kötü prognoz belirteci.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Sosyal kaygı - normal ‘hayattan utanma’, tedavi gerektirmez”

Kanıt: Sosyal anksiyete bozukluğu işlevsel bozulma, akademik ve mesleki kısıtlama, depresyon ve alkol kullanımı riski ile birlikte seyreder; tıbbi bir durum olarak değerlendirilir.

Efsane 2: “Hasta sosyal durumlardan tamamen kaçınarak normal bir hayat sürebilir”

Kanıt: kaçınma semptomları güçlendirir ve izolasyona yol açar; maruz bırakma temel terapötik mekanizmadır.

Efsane 3: “Alkol sosyal kaygıyı ‘tedavi eder’”

Kanıt: alkol kısa vadeli rahatlık sağlar, ancak uzun vadede anksiyeteyi güçlendirir ve alkol kullanım bozukluğuna yol açar; bu kombinasyonun yaygınlığı %20–40.

Efsane 4: “Benzodiazepin sosyal anksiyete için uzun vadeli etkilidir”

Kanıt: kısa süreli etki; bağımlılık potansiyeli; BDT veya SSRI üstündür.

Efsane 5: “Propranolol tüm sosyal anksiyete formları için etkilidir”

Kanıt: propranolol sadece performans alt tipinde (çıkış öncesi) etkilidir; sosyal etkileşimde (parti, ilişkiler) etkisizdir.

Efsane 6: “Hastada kaçıngan kişilik bozukluğu var, bu nedenle tedavi yanıtsızdır”

Kanıt: komorbid kaçıngan kişilik hastasında da standart müdahalelere yanıt görülebilir; uzun süreli BDT veya şema terapi.

Efsane 7: “Sadece hipnoterapi veya NLP hızlıca iyileştirir”

Kanıt: kanıt temeli yoktur; BDT ve SSRI altın standart.

Efsane 8: “Kannabis (CBD) sosyal anksiyete için güvenli bir alternatiftir”

Kanıt: ilk çalışmalar var, ancak klinik öneri için yeterli değil; THC anksiyeteyi güçlendirebilir.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B04 Social anxiety disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG159. Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment. 2013.
4. Katzman M.A. et al. CANMAT 2014. BMC Psychiatry 2014;14(Suppl 1):S1.
5. Mayo-Wilson E. et al. Psychological and pharmacological interventions for social anxiety disorder in adults: a systematic review and network meta-analysis. Lancet Psychiatry 2014;1(5):368–376.
6. Clark D.M., Ehlers A., McManus F. ve ark. Cognitive therapy versus fluoxetine in generalized social phobia: a randomized placebo-controlled trial. J Consult Clin Psychol 2003;71(6):1058–1067.
7. Liebowitz M.R. Social phobia. Mod Probl Pharmacopsychiatry 1987;22:141–173.
8. Heimberg R.G., Becker R.E. Cognitive-Behavioral Group Therapy for Social Phobia. New York: Guilford Press, 2002.
9. Kagan J., Reznick J.S., Snidman N. Biological bases of childhood shyness. Science 1988;240(4849):167–171.
10. Wells A. Metacognitive Therapy for Anxiety and Depression. New York: Guilford Press, 2009.
11. Andersson G., Cuijpers P., Carlbring P. et al. Guided internet-based vs. face-to-face cognitive behaviour therapy for psychiatric and somatic disorders: a systematic review and meta-analysis. World Psychiatry 2014;13(3):288–295.