ICD-118A05.0	PRİMER TİKLER VEYA TİK BOZUKLUKLARI Primary tics or tic disorders
ICD-10F95.2	Kombine vokal ve birden fazla motor tik bozuklukları [de la Tourette]
DSM-5-TRF95.2	Tourette Bozukluğu (ve diğer tik bozuklukları F95.0–F95.1)

1. Tanım ve nozoloji

Tik bozuklukları (ICD-11: 8A05.0 Primary Tics or Tic Disorders; DSM-5-TR: F95.0–F95.2) — ani, hızlı, tekrarlayan, ritmik olmayan, istemsiz veya yarı-istemsiz motor hareketler ve/veya vokal/ses üretimleriyle karakterize nörogelişimsel bozukluklar grubudur. Tikler tipik olarak premonitör his (dürtü veya gerilim) ile eşlik eder ve kısa süreli iradi olarak tutulabilir.

ICD-11 ve DSM-5-TR'de üç ana kategori:

• Tourette sendromu (DSM-5-TR F95.2) — çok sayıda motor tikleri ve bir veya daha fazla vokal tik ≥ 1 yıl sürmüş, başlangıç 18 yaşından önce;
• Sürekli (kronik) motor veya vokal tik bozukluğu (DSM-5-TR F95.1) — motor veya vokal (ancak ikisi birden değil) ≥ 1 yıl;
• Geçici tik bozukluğu (DSM-5-TR F95.0) — tik (motor ve/veya vokal) < 1 yıl, başlangıç 18 yaşa kadar.

2. Tarihçe

• Itard J.M.G. (1825) — markiz de Dampierre'de motor ve vokal tiklerin ilk klinik tanımı.
• Gilles de la Tourette G. (1885) — Salpêtrière Hastanesi'nde Charcot'un yönlendirmesiyle 9 hastanın klasik tanımı; sendromun adı.
• 1960'lı yıllar — psikanalitik açıklama baskın olmuştur (“nevrotik bozukluk”).
• 1961 (Seignot J.N.) — haloperidolün ilk klinik kullanımı tiklerde etkiyi ortaya çıkarmıştır — nörobiyolojik konsepte geçişin temeli.
• DSM-III (1980) ve sonraki revizyonlar — tiklerin tıbbi bozukluk olarak resmen tanınması.
• AAN 2019 (Pringsheim T. et al. Neurology 2019;92(19)) — uluslararası kanıta dayalı klinik kılavuz; α2-agonistlerin antipsikotiklerle karşılaştırıldığında daha elverişli yan etki profili ile birinci sıra olduğu vurgulanmıştır.
• ESSTS — European Society for the Study of Tourette Syndrome — Avrupa klinik önerileri (2011, 2022 güncellemesi).

3. Epidemiyoloji

• Tourette sendromu yaygınlık: çocuklarda %0,5–1 (Knight T. et al. Pediatr Neurol 2012 sistematik derleme).
• Sürekli motor veya vokal tik: ~%1–2.
• Geçici tikler: okul çağı çocukların %20'sine kadarında.
• Cins: Erkeklerde 3–4 kat yüksek.
• Başlangıç yaşı: 5–7 yaş; pik şiddet 10–12 yaş.
• Persistans: yetişkinlikte tikler ~%50'sinde belirgin azalır, ~%30'unda devam eder; ~%20'sinde ağır form kalır (Bloch M.H., Leckman J.F. J Psychosom Res 2009).
• Komorbidite: DEHB %50–60, OKB %30–50, anksiyete %30, depresyon %20, öğrenme bozukluğu %20–30, öfkeli patlamalar, uyku bozuklukları.

4. Etiyoloji ve patogenez

4.1 Genetik faktörler

• Kalıtım: 0,77 (Mataix-Cols D. et al. JAMA Psychiatry 2015 aile ve ikiz çalışmaları, n>200 000 İsveç) — en yüksek kalıtsallığa sahip psikiyatrik bozukluklardan.
• Poligenik doğa: GWAS (Yu D. et al. Am J Psychiatry 2019) — risk lokusları tespit edilmiştir; tek gen yoktur.
• Nadir mutasyonlar: SLITRK1, HDC (histidin dekarboksilaz), CELSR3 — küçük sayıda ailede.
• Aile öyküsünde OKB ve DEHB sıklığı yüksektir — genetik örtüşme.

4.2 Nörobiyolojik mekanizmalar

• Kortiko-striato-talamo-kortikal (CSTC) devresi disfonksiyonu — bazal gangliyonlar ve ilişkili alanlarda motor inhibisyon bozukluğu (Leckman J.F. et al. Neuron 2000;28(2):349–354).
• Dopaminerjik sistem hiperaktivliyi — dopamin antagonistlerinin (haloperidol, risperidon) tikleri azaltma mekanizması.
• Histaminerjik sistem — HDC mutasyonları nadiren; histaminerjik tonus düşük.
• Yapısal değişiklikler: Kaudat hacminde azalma, sensorimotor kortikal incelme (Sowell E.R. et al. Nat Neurosci 2008).

4.3 Çevresel faktörler (modifikatör)

• Erken doğum, perinatal hipoksi — riski hafif artırır.
• Annede gebelikte tütün kullanımı.
• Psikososyal stres — tiklerin başlangıcına neden değil, şiddeti etkiler.
• PANDAS / PANS (Pediatric Autoimmune Neuropsychiatric Disorders Associated with Streptococcal infections / Pediatric Acute-onset Neuropsychiatric Syndrome) — nadir; çoğu vaka aslında tipik Tourette/OKB'dir (genişletilmiş §10 bak).

5. Klinik özellikler

5.1 Motor tikler

• Basit motor tikler: Göz kırpma (en sık başlangıç), burun çekme, baş sallama, omuz atma, dudak oyunu.
• Karmaşık motor tikler: ardışık hareketler — hopping, touching, pirouette; nadiren müstehcen jest (kopropraksi, ~%5).

5.2 Vokal/ses tikleri

• Basit vokal: Öksürük, burun çekme, hırıltı, boğaz temizleme, çığlık.
• Karmaşık vokal: kelime, ekolali (başkasının sözlerinin tekrarı), palilali (kendi sözünün tekrarı).
• Koprolali (müstehcen söz veya ifade) — Tourette hastalarında erkeklerin %19,3'ünde, kadınların %14,6'sında görülür (Freeman R.D. et al. Dev Med Child Neurol 2009 uluslararası Tourette database, n=597), kitle medyasındaki imajdan farklıdır.

5.3 Premonitor his ve istemli tutma

Hastaların çoğunluğu tikten önce premonitör hisi (somatik dürtü, gerilim) kaydeder; tik bu hissi geçici olarak rahatlatır. Tikler kısa süreli (saniyelerden dakikalara) iradi olarak tutulabilir, ancak bu tutma iç gerilim ve rahatsızlık yaratır — sonraki tik epizodu genellikle daha yoğun olur.

5.4 Gidiş ve değişkenlik

• tikler “waxing and waning” — şiddet döngüsü değişir; bir tik tipi diğeriyle yer değiştirir.
• Tetikleyiciler — stres (hoş veya kötü), heyecan, yorgunluk, belirli bağlamlar (örn. okulda tiklerin bastırılması).
• Uyku sırasında tikler azalır, ancak tamamen kaybolmaz.
• En yüksek şiddet 10–12 yaş; ergenlikte çoğu hastada azalma.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri (DSM-5-TR · ICD-11 · AAN 2019 konsensus noktaları)

Tourette sendromu için:

1. Çok sayıda motor tik ve bir veya daha fazla vokal tik (farklı zamanlarda olmuş, şu anda aynı anda olması gerekmez).
2. Tikler en az 1 yıl devam etmiş (zamana göre değişebilir).
3. Başlangıç 18 yaşa kadar.
4. İstisnalar — madde (örn. kokain) veya tıbbi durum (Huntington, postviral ensefalit) ile tam olarak açıklanmaz.

Sürekli motor veya vokal tik bozukluğu: Tourette ile aynı kriterler, ancak tek tipli tik (motor veya vokal, ikisi birden değil).

Geçici tik bozukluğu: Tourette ile aynı kriterler, ancak süre < 1 il.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR: üç ayrı kategori (F95.0, F95.1, F95.2). “İşlevsel bozulma” ve “şiddet” tanısal gerekliliğe dahil edilmemiştir — sadece kriterlerin karşılanması tanısal olarak yeterlidir; ancak müdahale kararı işlevsel bozulmaya dayanır.
• ICD-11 (8A05.0): “primary tics or tic disorders” — alt spesifikasyonlar Tourette, sürekli, geçici.
• AAN 2019 (Pringsheim T. et al.): tanı kliniktir, video kayıtları yardımcıdır; YGTSS (Yale Global Tic Severity Scale) başlangıç göstergeleri ve izlem için; komorbidite (DEHB, OKB) mutlaka değerlendirilmelidir.
• ESSTS 2022 (Müller-Vahl K.R. ve ark.): Avrupa bağlamında — aynı kriterler; CBIT'i birinci basamak non-farmakolojik müdahale olarak kabul eder.

6.3 Tanı algoritması

1. Ebeveyn ve hasta görüşmesi — başlangıç yaşı, gidişat, tetikleyiciler, premonitor his.
2. Video kayıtları — aile tarafından evde tutulmuş epizodlar (klinik bağlamda tikler sıklıkla azalır).
3. Standardize edilmiş ölçek — YGTSS (Yale Global Tic Severity Scale, başlangıç göstergeleri ve izlem).
4. Komorbidite taraması — DEHB (Conners, Vanderbilt), OKB (CY-BOCS), anksiyete, depresyon, öğrenme bozukluğu, uyku.
5. Nörolojik muayene — fokal bulgular, koreatetoz dışlanması.
6. Spesifik klinik şüphede — Huntington (HTT geni), Wilson hastalığı (seruloplazmin, bakır), nöroakantositoz.
7. PANDAS/PANS şüphesi — yalnızca klasik klinik tablo (hızlı başlangıç, OKB + tikler + emosyonel labilite post-streptokok) varsa; rutin antistreptolizin O testleri önerilmez (NIMH 2017).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

7.1 Klinik ölçekler

• YGTSS (Yale Global Tic Severity Scale, Leckman J.F. et al. 1989) — motor ve vokal tikler için ayrı ayrı; sıklık, yoğunluk, karmaşıklık, müdahale, sayı 0–5 puan ölçekte; global bozulma 0–50. Başlangıç göstergeleri ve tedavi izlemi.
• PUTS (Premonitory Urge for Tics Scale).
• CY-BOCS — komorbid OKB değerlendirmesi.
• Conners-3, Vanderbilt — komorbid DEHB.

7.2 Laboratuvar incelemeleri

Rutin tikler için spesifik laboratuvar göstergesi yoktur. Klinik şüphe temelinde:

• Tiroid fonksiyonu (TSH) — hipertiroid bağlamında.
• Seruloplazmin, 24 saatlik idrar bakırı — Wilson hastalığı şüphesi (özellikle hepatik veya ekstrapiramidal).
• HTT — Huntington şüphesi (aile öyküsü).
• Streptokok antikoru (ASO, anti-DNase B) — yalnız klasik PANDAS klinik tablosu varsa; rutin önerilmez.

7.3 Enstrümantal incelemeler

• EEG — yalnız tutma şüphesi.
• Beyin MRG — fokal nörolojik belirtiler, atipik klinik tablo.
• Tikler için rutin nörogörüntüleme önerilmez.

8. Tedavi

8.1 Genel prensipler (AAN 2019 · ESSTS 2022 konsensusu)

1. Müdahale kararı işlevsel bozulmaya dayanır — hafif tikler gözlemlenebilir; agresif müdahale gerektirmez.
2. Aileye ve okula psikoeğitim ilk adım — tiklerin doğası, dalgalanma, premonitor his.
3. Davranış müdahalesi — CBIT (Comprehensive Behavioral Intervention for Tics) AAN 2019'da birinci sıra öneri (8+ yaş). HRT (Habit Reversal Training) + fonksiyonel müdahale + gevşeme.
4. Farmakoterapi — fonksiyonel bozulma olduğunda ve CBIT mevcut değilse veya yeterli etki vermediyse:
   • İlk sıra: α2-adrenerjik agonistler — klonidin, guanfasin (ER) — yan etki profili antipsikotiklerden üstündür; özellikle komorbid DEHB'de faydalı.
   • İkinci sıra: Atipik antipsikotik — aripiprazol (Tourette sendromunda 6–18 yaş için FDA onaylıdır, 2014), risperidon, ziprasidon. Daha güçlü antitik etki, ancak metabolik ve EPS yan etkiler.
   • Üçüncü sıra: tipik antipsikotik — haloperidol, pimozid (FDA onayı Tourette için, ancak EPS ve QTc uzaması riski).
   • Refrakter durumlarda — VMAT2 inhibitörleri (tetrabenazin off-label; deutetrabenazin ve valbenazin tikler için araştırma devam etmektedir), botulinum toksini fokal tiklerde.
5. Komorbidite tedavisi — DEHB (stimülanlar tikleri anlamlı şekilde artırmaz — Bloch M.H. et al. JAACAP 2009 meta-analiz; ancak hastalar izlenmelidir), OKB (SSRI + BDT), anksiyete, uyku.
6. Refrakter ağır Tourette'de — Deep Brain Stimulation (DBS) — talamik centromedian-parafascicular veya GPi (globus pallidus internus) hedefleri; sertifikalı merkezde multidisipliner seçim (Schrock L.E. et al. Mov Disord 2015).

8.2 Farmakoterapi — birinci basamak (α2-agonistler)

8.3 İkinci basamak (atipik antipsikotik)

8.4 Üçüncü sıra (tipik antipsikotik)

• Haloperidol 0,5–4 mg/gün — FDA onayı Tourette için, ancak EPS, tardif diskinezi, sedasyon yan etkileri.
• Pimozid 1–4 mg/gün — FDA onayı Tourette; QTc uzaması, EKG mutlaka.

8.5 Komorbid durumlarda yaklaşım

• DEHB + tik: α2-agonist + uyarıcı veya atomoksetin. Uyarıcılar tartışmalı “tik güçlendiricisi” olarak tarihe sahipti, ancak Bloch 2009 meta-analiz ve TACT (Tourette's Syndrome Study Group. Neurology 2002;58(4):527–536) — orta dozda metilfenidat tikleri anlamlı şekilde güçlendirmez; monitör et.
• OKB + tik: SSRI + ERP; aripiprazol veya risperidon adjuvan olarak.
• Uyku bozukluğu: melatonin; klonidin uyku bileşenine de yardımcı olur.

8.6 Kaynağa-özgü belirleyiciler

• AAN 2019 (Pringsheim Neurology 2019): CBIT birinci basamak non-farmakolojik; α2-agonistler antipsikotiklerden önce (yan etki profili uygun); komorbid DEHB'de çifte fayda.
• ESSTS 2022 (Müller-Vahl): Avrupa bağlamında; CBIT ve farmakoterapi seçimi hasta özelliklerine göre bireyselleştirilir.
• Piacentini J. et al. JAMA 2010 (CBIT pivotal RKÇ): n=126, 9–17 yaş — CBIT plasebodan (destekleyici terapi) anlamlı üstün; YGTSS'de 7,6 vs 3,5 puan azalma; etki büyüklüğü g = 0,68.
• Tourette Association of America Behavioral Sciences Consortium — CBIT programının uygulanması ve terapist eğitimi.

Tedavi metodolojileri

1. Tikler için Kapsamlı Davranışsal Müdahale (CBIT — Comprehensive Behavioral Intervention for Tics) — Woods D.W., Piacentini J. — Birinci sıra non-farmakolojik müdahale (AAN 2019). Üç temel bileşen: (1) Alışkanlık Tersine Çevirme Eğitimi (HRT — premonitor his tanınması, rakip davranış öğrenme); (2) fonksiyonel müdahale (tikleri güçlendiren bağlamların değiştirilmesi); (3) gevşeme eğitimi. Standart kurs — 8 bireysel seans, 10 hafta; sürekli tekrar seansları. Kanıt: Piacentini J. et al. JAMA 2010 RKÇ — temel çalışma; Wilhelm S. et al. Arch Gen Psychiatry 2012 yetişkinlerde RKÇ; etki büyüklüğü orta. tourette.org.
2. Alışkanlık Değiştirme Eğitimi (HRT — Habit Reversal Training) — Azrin (Azrin N.H.), Nunn (Nunn R.G.) — CBIT'in temel bileşeni — farkındalık eğitimi + karşıt yanıt. Her tik için ayrı karşıt davranış (örn. boyun atma yerine boynun merkezde tutulması).
3. Tikler için Maruz Bırakma ve Tepki Önleme (ERP — Exposure and Response Prevention) — HRT'ye alternatif davranış yaklaşımı — hasta, premonitor hissine tikle yanıt vermeden dayanmayı öğrenir. Verdellen C.W. et al. Behav Res Ther 2004. ESSTS — alternatif kanıtlanmış davranış yöntemi.
4. Yale Global Tik Şiddet Ölçeği (YGTSS — Yale Global Tic Severity Scale) — Leckman (Leckman J.F.) ve ark., 1989 — Tik bozukluklarında altın standart şiddet skalası; motor ve vokal tikler için ayrı ayrı sayı, sıklık, yoğunluk, karmaşıklık, müdahale derecesi (0-5 puan); global bozulma 0-50. Başlangıç göstergeleri ve izlem.
5. Tik Öncesi Dürtü Ölçeği (PUTS — Premonitory Urge for Tics Scale) — Woods D.W., Piacentini J. — 9 maddelik öz değerlendirme; premonitor hissin yoğunluğu ve müdahale davranışına etkisi.
6. Derin Beyin Stimülasyonu (DBS — Deep Brain Stimulation) — Refrakter ağır Tourette için cerrahi müdahale; tipik hedefler — talamus (centromedian-parafascicular) ve globus pallidus internus (GPi). Multidisipliner seçim; Schrock L.E. et al. Mov Disord 2015 uluslararası konsensus.
7. Botulinum Toksini — Fokal motor (örn. boyun, dudak, göz) ve vokal tiklerde hedef kasa enjeksiyon; 3–4 aylık etki. Marras C. et al. Neurology 2001 RKÇ.

9. Prognoz

İyi prognoz faktörleri

• Tipik tik bozukluğu (hızlı fonksiyonel tik-benzeri davranıştan farklı olarak).
• Hafif-orta YGTSS şiddeti.
• Komorbiditenin (DEHB, OKB) aktif yönetimi.
• Erken psikoeğitim ve aile-okul desteği.
• CBIT erişilebilirliği.

Kötü prognoz etkenleri

• Ağır komorbidite (ağır OKB, DEHB, anksiyete, depresyon)
• Kendine zarar verme tikleri (örn. kafa vurma).
• Sosyal ve akademik sınırlı uyum.
• Refrakter farmakoterapi yanıtı.

İzlem hedefleri

• YGTSS her 3–6 ayda.
• Komorbidite (DEHB, OKB, anksiyete, depresyon) — yıllık.
• Yan etkilerin izlenmesi (antipsikotik alanlarda — metabolik, EPS, prolaktin, QTc).
• Sosyal ve akademik destek.
• Ergenlikte spontan azalma potansiyeli; farmakoterapinin kademeli azaltılma potansiyeli.
• Yetişkin hastalarda meslek ve ilişki desteği.

10. Mit ve yanlış inançlar

10.1 Etiyoloji mitleri

Efsane 1: “Tourette sendromu mutlaka koprolali (küfür sözleri) ile birlikte görülür”

Neden yaygınlaştı: kitle medyasında (film, televizyon) Tourette imajının neredeyse her zaman koprolali ile sunulması; sansasyonel medya seçimi.

Klinik ve biyolojik mantık: koprolali — kompleks vokal tik'in nadir bir formudur; çoğu Tourette hastasında ne motor ne de vokal tikler müstehcen bir karakter taşır.

Kanıt: Freeman R.D. et al. Dev Med Child Neurol 2009 — uluslararası Tourette Sendromu Birliği veri tabanı n=597: koprolali erkeklerin %19,3'ünde, kadınların %14,6'sında görülür.

Gerçek klinik adım: Aile ve okula doğru bilgilendirme; hastanın sosyal stigmatasını azaltmak.

Efsane 2: “Tourette — kötü terbiye veya ebeveyn hatasının sonucudur”

Kanıt: kalıtım 0,77 (Mataix-Cols JAMA Psychiatry 2015) — psikiyatrik bozukluklar arasında en yüksek. Genetik ve nörobiyolojik temellidir; ebeveyn deneyimi etiyoloji değildir.

Efsane 3: “Tourette — duygusal travma veya stres sonucu oluşur”

Klinik mantık: stres tiklerin başlangıcının nedeni değil — tikler genetik ve nörogelişimsel temellidir. Ancak stres mevcut tiklerin şiddetine etki eder.

Efsane 4: “Tüm tikler PANDAS'tır ve antibiyotikle tedavi edilmelidir”

Neden yaygınlaştı: 1990'larda Susan Swedo ve meslektaşlarının PANDAS (Pediatric Autoimmune Neuropsychiatric Disorders Associated with Streptococcal infections) hipotezi ve alternatif kliniklerin pazarlaması.

Klinik ve biyolojik mantık: Klasik PANDAS klinik tablosu — hızlı (saat-gün) başlangıçlı OKB/tik + emosyonel labilite + post-streptokok enfeksiyon — nadir bir durumdur. Çoğu tikli hasta tipik seyir (kademeli başlangıç, “waxing and waning”) gösterir.

Kanıt: NIMH 2017 PANDAS/PANS klinik bildirisi: rutin antistreptolizin O testi veya antibiyotik profilaksisi genel tik bozukluklarında önerilmez; yalnızca klasik klinik tablo varsa değerlendirilir. IVIG ve plazmaferezin rutin kullanımı kanıta dayalı değildir (yalnızca klinik araştırma çerçevesinde).

10.2 Zararlı veya yanlış yöntemler

Efsane 5: “Tik vurduğunda çocuğu sert azarlamak ya da cezalandırmak tikleri geçirir”

Klinik mantık: tikler kısmen iradi olarak tutulabilir, ancak uzun süreli tutma iç gerilim artışına ve sonrasında “rebound” tik patlamasına yol açar. Ceza tikleri azaltmaz, aksine şiddetle ilişkili stresi artırır.

Kanıt: AAN 2019, ESSTS 2022 — tikler iradi davranış değil; ceza yaklaşımı etkili değil ve zararlıdır.

Efsane 6: “Antipsikotik haloperidol tüm tikli hastalarda birinci sıra olmalıdır”

Kanıt: AAN 2019 (Pringsheim) — α2 agonistleri (klonidin, guanfasin) antipsikotiklerden önce önerilir, yan etki profili uygun olduğu için. Haloperidol ve pimozid FDA onaylıdır, ancak EPS, tardiv diskinezi, sedasyon, prolaktin ve QTc uzaması riskleriyle üçüncü sıra statüsü alır.

Efsane 7: “Stimülanlar tikleri patlatmaya neden olur — DEHB'li Tourette hastası için stimülan yasaktır”

Kanıt: Bloch M.H. et al. JAACAP 2009 meta-analizi (n=9 RKÇ, n=477) ve TACT (Treatment of ADHD in Children with Tics; Tourette's Syndrome Study Group. Neurology 2002;58(4):527–536) — orta dozda metilfenidat tikleri anlamlı derecede şiddetlendirmez; bazı hastalarda tik şiddetini azaltır. Komorbid DEHB fonksiyonel bozulmanın ana kısmıdır — stimülanın kontrendike kabul edilmesi yanlıştır.

Gerçek klinik adım: komorbid DEHB'de stimülanla başla, hastayı tik şiddeti için izle; şiddetlenme gözlenirse doz azaltma veya α2-agonist + stimülan kombinasyonu.

10.3 Etkisiz veya bilimsel olarak temelsiz yöntemler

Efsane 8: “Kannabis (medical marijuana) Tourette sendromu için etkili bir tedavidir”

Neden yaygınlaştı: Sosyal medyada anekdot raporları, esrar endüstrisinin pazarlaması, bazı pilot çalışmalarda mütevazı etki göstermeleri.

Kanıt: Müller-Vahl K.R. araştırmaları (küçük RKÇ) — THC tikleri kısmen azaltabilir, ancak kanıt temeli klinik öneri için yeterli değildir. AAN 2019 — kannabinoidler standart birinci basamak değildir; risk profili (ergenlerde psikoz riski, bilişsel etki, bağımlılık) önemlidir. Yalnızca refrakter yetişkin vakalarda ve ülkenin mevzuatı izin verdiğinde düşünülebilir.

Efsane 9: “Özel diyet (glutensiz, kazeinsiz) veya gıda takviyelerinden vazgeçme Tourette'i geçirir”

Kanıt: Spesifik klinik bulgular yoktur; AAP, AAN tavsiye etmez.

Efsane 10: “EEG nörofeedback tikleri azaltır”

Kanıt: kanıt temeli kısıtlıdır; AAN 2019 — birinci basamak değil; CBIT önemli derecede üstün.

Efsane 11: “Vitamin mega-dozları, omega-3, magnezyum tikleri geçirir”

Kanıt: bu takviyelerin Tourette için etkisi kanıtlanmamıştır; AAN 2019 ve ESSTS 2022 önermemektedir.

Efsane 12: “Akupunktur, homeopati, kraniosakral terapi Tourette'i iyileştirir”

Kanıt: Cochrane ve sistematik derlemeler — bu tamamlayıcı müdahalelerin tik bozuklukları için etkisi kanıtlanmamıştır.

Efsane 13: “Hipnoterapi veya psikanalitik terapi tikleri geçirir”

Kanıt: 1960'lara kadar dominanttı, ancak modern kanıt temelinde etki göstermedi; CBIT veya farmakoterapi üstündür.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics. 8A05.0 Primary tics or tic disorders. 2024.
2. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. Washington DC: APA Publishing; 2022.
3. Pringsheim T., Okun M.S., Müller-Vahl K. et al. Practice guideline recommendations summary: Treatment of tics in people with Tourette syndrome and chronic tic disorders. Neurology 2019;92(19):896–906.
4. Müller-Vahl K.R., Szejko N., Verdellen C. et al. European clinical guidelines for Tourette syndrome and other tic disorders — version 2.0. Eur Child Adolesc Psychiatry 2022;31(3):403–423.
5. Piacentini J., Woods D.W., Scahill L. et al. Behavior therapy for children with Tourette disorder: a randomized controlled trial. JAMA 2010;303(19):1929–1937.
6. Wilhelm S., Peterson A.L., Piacentini J. et al. Randomized trial of behavior therapy for adults with Tourette syndrome. Arch Gen Psychiatry 2012;69(8):795–803.
7. Leckman J.F., Riddle M.A., Hardin M.T. et al. The Yale Global Tic Severity Scale: initial testing of a clinician-rated scale of tic severity. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1989;28(4):566–573.
8. Bloch M.H., Leckman J.F. Clinical course of Tourette syndrome. J Psychosom Res 2009;67(6):497–501.
9. Bloch M.H., Panza K.E., Landeros-Weisenberger A., Leckman J.F. Meta-analysis: treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children with comorbid tic disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2009;48(9):884–893.
10. Freeman R.D. et al. Coprophenomena in Tourette syndrome. Dev Med Child Neurol 2009;51(3):218–227.
11. Knight T., Steeves T., Day L. et al. Prevalence of tic disorders: a systematic review and meta-analysis. Pediatr Neurol 2012;47(2):77–90.
12. Mataix-Cols D., Isomura K., Pérez-Vigil A. et al. Familial risks of Tourette syndrome and chronic tic disorders: a population-based cohort study. JAMA Psychiatry 2015;72(8):787–793.
13. Yu D., Sul J.H., Tsetsos F. et al. Interrogating the genetic determinants of Tourette syndrome and other tic disorders through genome-wide association studies. Am J Psychiatry 2019;176(3):217–227.
14. Roessner V., Schoenefeld K., Buse J. et al. Pharmacological treatment of tic disorders and Tourette syndrome. Neuropharmacology 2013;68:143–149.
15. Roessner V., Plessen K.J., Rothenberger A. et al. European clinical guidelines for Tourette syndrome and other tic disorders. Part II: pharmacological treatment. Eur Child Adolesc Psychiatry 2011;20(4):173–196.
16. Tourette's Syndrome Study Group. Treatment of ADHD in children with tics: a randomized controlled trial. Neurology 2002;58(4):527–536.
17. Pringsheim T., Ganos C., McGuire J.F. et al. Rapid Onset Functional Tic-Like Behaviors in Young Females During the COVID-19 Pandemic. Mov Disord 2021;36(12):2707–2713.
18. Schrock L.E., Mink J.W., Woods D.W. et al. Tourette syndrome deep brain stimulation: a review and updated recommendations. Mov Disord 2015;30(4):448–471.
19. National Institute of Mental Health (NIMH). PANDAS/PANS Information for Clinicians. 2017.
20. Azrin N.H., Nunn R.G. Habit-reversal: a method of eliminating nervous habits and tics. Behav Res Ther 1973;11(4):619–628.