ICD-116B01	PANİK BOZUKLUĞU Panic disorder
ICD-10F41.0	Panik bozukluk [epizodik paroksismal anksiyete]
DSM-5-TRF41.0	Panik Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Panik bozukluğu (ICD-11: 6B01; DSM-5-TR: F41.0) — tekrarlayan, beklenmedik panik atakları (zirvesi 10 dakikada ulaşan akut korku veya anksiyete epizodları) ve bu atakların tekrarı hakkında sürekli endişe, davranış değişiklikleri ile karakterize bozukluktur.

2. Tarihçe

• Da Costa J.M. (1871) “irritable heart” — Amerikan İç Savaşı askerlerinde.
• Freud (1894) “anxiety neurosis”.
• Klein D.F. (1964) — panik atakların antidepresan yanıtını ayırma; “anxiety neurosis” bölünmesinin temeli.
• DSM-III (1980) — Panik bozukluk resmi tanısı.
• DSM-5 (2013), ICD-11 — Agorafobi panik bozukluktan ayrı kategoridir.

3. Epidemiyoloji

• Yaşam boyu yaygınlık: %2–5; illik ~%2,7 (Kessler R.C. WMH).
• Cinsiyet: kadınlarda 2 kat yüksek.
• Başlangıç: genç-orta yetişkinlik (20–30 yaş); ikinci pik orta yaşta.
• Komorbidite: agorafobi %30–50, MDD %50–60, diğer anksiyete bozuklukları, madde kullanımı, mitral kapak prolapsusu.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Kalıtım ~%40 (Hettema 2001 meta-analiz).
• Nörobiyolojik — amigdala-locus coeruleus-prefrontal devre hiperreaktivitesi; serotonerjik, noradrenerjik, GABA-erjik disregülasyon.
• CO₂ duyarlılık hipotezi (Klein D.F. “suffocation false alarm”) — hastalar hiperventilasyon ve CO₂ birikimine duyarlılık gösterir.
• Kişilik — anksiyete duyarlılığı (Reiss S.); çocukluk ayrılık anksiyetesi öyküsü.

5. Klinik özellikler

Panik atak — 4+ semptom 10 dakikada zirve

• Kalp atışı, çarpıntı, taşikardi.
• Terleme, titreme.
• Nefes darlığı, hava açlığı hissi.
• Boğulma hissi.
• Göğüs ağrısı veya rahatsızlık.
• Bulantı, karın rahatsızlığı.
• Baş dönmesi, gerçek dışı his.
• Soğuk veya sıcak dalgalar; parestezi.
• Derealizasyon, depersonalizasyon.
• Kontrol kaybı veya “deli olma” korkusu.
• Ölüm korkusu.

Atak 5–20 dakika sürer; hastane başvurusu sıktır (kardiyak şikayet ile).

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Tekrarlayan beklenmedik panik atakları.

B. En az bir ataktan sonra ≥ 1 ay aşağıdakilerden biri:

• Bir sonraki ataktan sürekli kaygı;
• Atakların sonuçları hakkında korku (kalp krizi, delirme);
• Atakla ilişkili önemli davranış değişikliği (kaçınma, güvenlik davranışları).

C. Madde veya tıbbi durum dışlaması.

D. Başka bir ruhsal bozuklukla (sosyal anksiyete, OKB, TSSB, ayrılma) daha iyi açıklanmaz.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR — agorafobi ayrı tanı (F40.00); birlikte ortaya çıkabilir.
• ICD-11 — agorafobi 6B02 ayrı koddur; ancak bir aylık kaygı süresi istemez — “sürekli kaygı” yeterlidir.
• NICE CG113 — tanı somatik neden dışlanmasından sonra.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme + atak öyküsü.
2. SCID-5, MINI.
3. PDSS (Panic Disorder Severity Scale), GAD-7 komorbidite.
4. Tıbbi: EKG, TSH, tam kan, glukoz, kafein/stimülan; feokromositoma şüphesi - 24 saatlik idrar metanefrin.
5. Komorbidite (agorafobi, MDD, madde kullanımı).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• PDSS, ACQ (Agoraphobic Cognitions), BSQ (Body Sensations Questionnaire).
• EKG, TSH, tam kan, glukoz.
• Holter EKG (aritmi şüphesi).
• Toksikoloji.

8. Tedavi

8.1 Genel Prensipler (NICE CG113 · CANMAT 2014)

1. BDT panik için — psikoeğitim, interoseptif maruz bırakma (beden duyumlarına toleransın artırılması), in vivo maruz bırakma (kaçınılan durumlara), bilişsel yeniden yapılandırma. 12–16 seans. Kanıt: Cuijpers P. ve ark. derlemeleri — büyük etki.
2. Farmakoterapi: SSRI (sertralin, paroksetin, fluoksetin — FDA'nın panik bozukluk endikasyonu; essitalopram off-label) veya SNRI (venlafaksin) — birinci sıra. Başlangıç düşük dozda (jittery, “aktivasyon” etkisi paniği güçlendirebilir).
3. Benzodiazepin (klonazepam, lorazepam) — kısa süreli ilk stabilizasyon; ≤ 4 hafta; bağımlılık potansiyeli.
4. Tedavi süresi — remisyondan sonra ≥ 12 ay.
5. Kafein, alkol, marihuana kısıtlaması.

8.2 Kaynağa özgü detaylandırmalar

• NICE CG113 — BDT ve SSRI birinci basamak; benzodiazepin yalnızca kısa süreli.
• APA Anxiety Guidelines — BDT ve farmakoterapi eşit etkili.
• Mitte K. J Affect Disord 2005 meta-analiz — BDT plasebodan ve bekleme listesinden üstün.

Tedavi metodolojileri

1. Panik için BDT — Clark (D.M.), Barlow (D.) — İnteroseptif maruz bırakma (kasıtlı beden hissi yaratma — hiperventilasyon, dönme, kafein) + in vivo maruz bırakma + bilişsel yeniden yapılandırma. Kanıt: Barlow D.H. et al. JAMA 2000 RKÇ.
2. Panik Kontrol Tedavisi (PCT — Panic Control Treatment) — Barlow (D.) — 11 seanslı manuelize edilmiş protokol; ABD'de yaygın kullanım.
3. Panik Bozukluk Şiddet Ölçeği (PDSS — Panic Disorder Severity Scale) — Shear (M.K.) — 7 madde; ilk göstergeler ve izlem.
4. İnternet-temelli BDT (iCBT — internet-based CBT) — Andersson G. et al. RKÇ’leri — bireysel BDT’ye kıyasla etkili olduğu gösterilmiştir.

9. Prognoz

• Tedavi ile remisyon çoğu hastada.
• Komorbid agorafobi veya MDD kötü prognoz.
• Erken müdahale kaçınma davranışının kristalleşmesini önler.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Panik atak kalp krizidir”

Kanıt: Semptomlar benzer olabilir; ancak panik atak kısa sürelidir, klinik başvurusundan sonra normal EKG. Klein'ın “suffocation false alarm” hipotezi mekanizmayı açıklar.

Efsane 2: “Hasta iradi olarak paniği kontrol edebilir”

Kanıt: panik nörobiyolojik disregülasyondur; BDT ve farmakoterapi gerekir.

Efsane 3: “Benzodiazepin paniğin temel tedavisidir”

Kanıt: kısa süreli stabilizasyon için; bağımlılık potansiyeli; SSRI ve BDT birinci sıra.

Efsane 4: “Panik hastasını panik yaratan durumlardan korumak gerekir”

Kanıt: kaçınma semptomlarını güçlendirir; maruz bırakma temel terapötik mekanizmadır.

Efsane 5: “Bitkisel preparatlar (kava, valerian) panik için güvenlidir”

Kanıt: Kava hepatotoksisite (FDA uyarısı); standart tedavi üstün.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B01 Panic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG113. 2011/2020.
4. Katzman M.A. et al. CANMAT 2014. BMC Psychiatry 2014;14(Suppl 1):S1.
5. Barlow D.H. et al. Cognitive-behavioral therapy, imipramine, or their combination for panic disorder. JAMA 2000;283(19):2529–2536.
6. Shear M.K. et al. Multicenter collaborative panic disorder severity scale. Am J Psychiatry 1997;154(11):1571–1575.
7. Klein D.F. False suffocation alarms, spontaneous panics, and related conditions. Arch Gen Psychiatry 1993;50(4):306–317.
8. Clark D.M. A cognitive approach to panic. Behav Res Ther 1986;24(4):461–470.
9. Andersson G., Cuijpers P., Carlbring P. et al. Guided internet-based vs. face-to-face cognitive behaviour therapy for psychiatric and somatic disorders: a systematic review and meta-analysis. World Psychiatry 2014;13(3):288–295.
10. Reiss S., Peterson R.A., Gursky D.M., McNally R.J. Anxiety sensitivity, anxiety frequency and the prediction of fearfulness. Behav Res Ther 1986;24(1):1–8.
11. Kessler R.C., Berglund P., Demler O. et al. Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Arch Gen Psychiatry 2005;62(6):593–602.