ICD-116C49	HALÜSİNOJENLERİN KULLANIMI NEDENLİ BOZUKLUKLAR Disorders due to use of hallucinogens
ICD-10F16	Halüsinojen kullanımına bağlı ruhsal ve davranışsal bozukluklar
DSM-5-TRF16.20	Diğer Halüsinojen Kullanım Bozukluğu, Orta veya Ağır

1. Tanım ve nozoloji

Halüsinojen kullanım bozuklukları (ICD-11: 6C49; DSM-5-TR: F16.20 Hallucinogen Use Disorder) — LSD, psilosibin, meskalin, DMT, ayahuasca ve benzer maddelerin kullanımı ile ilişkili bozukluklar. Disosiyatif maddeler — ketamin ve fensiklidin (PCP) — ICD-11'de ayrıca kodlanır (6C4D).

2. Tarihçe

• Hofmann A. (1943) — LSD'nin halüsinojenik etkisinin tesadüfi keşfi.
• 1950–60'lı yıllar — klinik araştırmalar (depresyon, şizofreni).
• 1970 — Controlled Substances Act ABD'de Schedule I.
• 2020+ — psilosibin ve ketamin “psikedelik terapi” araştırma rönesansı.

3. Epidemiyoloji

• Bağımlılık nispeten nadir (diğer maddelerden farklı); tipik kullanım epizodik.
• Hallucinogen Persisting Perception Disorder (HPPD) — flashback-benzeri deneyimler.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Serotonerjik (5-HT2A) veya NMDA (ketamin, PCP) reseptörlerine etki.
• Çevre, akran, deneyimleme.

5. Klinik özellikler

• Entoksikasyon — görsel halüsinasyonlar, sinestezi, zaman bozukluğu, depersonalizasyon, derealizasyon, “bad trip” (panik, paranoya).
• Ağır olguda — psikoz, ölümcül kazalar.
• “Persisting Perception Disorder” (HPPD) — kullanım sonrası devam eden görsel fenomenler (flashback).
• Ketamin — dissosiyasyon, “K-hole”; kronik kullanım — mesane sendromu.
• PCP — agresif davranış, analjezi, dezorganize davranış.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

DSM-5-TR 11 kriter; HPPD ayrı tanı (DSM-5). ICD-11, DSM-5-TR’nin tek ölçeğinden farklı olarak üç ayrı kategori kullanır: zararlı kullanım epizodu, zararlı kullanım örüntüsü ve bağımlılık. ICD-11 süre gerekliliği: zararlı kullanım örüntüsü — epizodik kullanımda en az 12 ay, sürekli kullanımda en az 1 ay; bağımlılık — en az 12 ay ya da sürekli (günlük veya neredeyse günlük) kullanımda en az 3 ay.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• NIDA, SAMHSA.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme.
2. Toksikolojik (LSD standart panellerde yok).
3. Komorbid psikoz, anksiyete, MDD.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• Toksikoloji.
• Komorbidite ölçekleri.

8. Tedavi

1. Akut intoksikasyon (“bad trip”) — sakin ortam, benzodiazepin (lorazepam); antipsikotik (haloperidol) yalnızca ağır psikotik durumda; dikkatli olun.
2. Bağımlılık nadir; psikososyal müdahale (MI, BDT).
3. HPPD — antipsikotik genellikle etkisiz; klonazepam bazı hastalarda yardımcı; uzun süreli izlem.
4. Psilosibin ve ketamin terapötik araştırmaları (refrakter MDD, TSSB) — araştırma protokollerinde kontrol altında kullanım; standart klinik pratikte henüz onaylanmış protokoller sınırlıdır (FDA esketamin Spravato hariç).

Kaynağa özgü belirlemeler

• NIDA — psikedelik araştırma rönesansı; klinik öneri henüz talep ediyor.

Tedavi metodolojileri

1. “Bad trip” (kötü deneyim) yönetimi — Sakin ortam, güvence verme, gerektiğinde benzodiazepin.
2. HPPD için klonazepam — Off-label; kanıt temeli küçük.
3. Psikedelik-destekli terapi (Psychedelic-assisted therapy — araştırma aşamasında) — Psilosibin + psikoterapi, ketamin + psikoterapi; klinik araştırma protokollerinde.

9. Prognoz

• Çoğu kullanıcıda bağımlılık gelişmez.
• Ağır psikotik veya HPPD komplikasyonlu hastalarda kronik seyir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Halüsinojenler bağımlılık yapmaz, tamamen güvenlidir”

Kanıt: Fiziksel bağımlılık nadir, ancak psikolojik bağımlılık ve ağır psikotik epizodlar mümkündür; HPPD uzun vadeli komplikasyon.

Efsane 2: “Psilocybin terapisi tüm depresyon için onaylanmıştır”

Kanıt: henüz araştırma aşamasındadır; standart klinik pratiğe tam olarak onaylanmamıştır. FDA “Breakthrough Therapy” statüsünde, ancak geniş öneri henüz erken.

Efsane 3: “Ayahuasca dini ritüel için güvenlidir”

Kanıt: Serotonin sendromu (SSRI ile etkileşim), psikotik dekompansasyon vakaları bildirilmiştir.

Efsane 4: “Ketamin 'club drug'dur, tıbbi kullanımı yoktur”

Kanıt: Ketamin anestezik olarak on yıllardır kullanılmaktadır; intranazal esketamin (Spravato) FDA 2019 ağır refrakter depresyon için onaylanmıştır.

Efsane 5: “LSD ‘flashback’ efsanedir”

Kanıt: HPPD DSM-5 resmi tanı; bazı hastalarda kalıcı görsel bozukluklar.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6C49 Disorders due to use of hallucinogens. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NIDA. Hallucinogens DrugFacts. 2019.
4. Halpern J.H., Lerner A.G., Passie T. A review of Hallucinogen Persisting Perception Disorder (HPPD). Curr Top Behav Neurosci 2018;36:333–360.
5. Carhart-Harris R.L. et al. Trial of psilocybin versus escitalopram for depression. NEJM 2021;384(15):1402–1411.