ICD-116B43	UYUM BOZUKLUĞU Adjustment disorder
ICD-10F43.2	Uyum bozuklukları
DSM-5-TRF43.2x	Uyum Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Uyum bozukluğu (ICD-11: 6B43 Adjustment Disorder; DSM-5-TR: F43.2x) — tanımlanabilir bir stres etkenine (akut veya kronik, bireysel veya kolektif) yanıt olarak başlamış, klinik olarak anlamlı emosyonel veya davranışsal semptomlardır. Semptomlar başka bir ruhsal bozukluğun (MDD, YAB vb.) tam kriterlerini karşılamaz.

2. Tarihçe

• DSM-III (1980) — “Adjustment Disorder” resmi tanı.
• ICD-11 — stresle ilişkili bozukluklar grubunda; genel semptom profili “preoccupation” (stres faktörü hakkında meşguliyet) + uyum güçlüğü.

3. Epidemiyoloji

• Birinci basamakta en sık psikiyatrik tanılardan; klinik popülasyonlarda %5–20.
• Cinsiyet ve yaş — evrensel; genç yaşta ve yeni stres dönemlerinde daha yoğun.
• Komorbidite: MDD, anksiyete, madde kullanımı, intihar riski (özellikle kısa süreli akut formda).

4. Etiyoloji ve patogenez

• Stres faktörü — tek olay (boşanma, iş kaybı, hastalık tanısı, yas) veya çoklu/sürekli stresör.
• Kişilik ve başa çıkma kaynaklarının rolü — aynı stres farklı kişilerde farklı yanıt.
• Sosyal destek — koruyucu faktör.

5. Klinik özellikler

• Stres faktörü hakkında meşguliyet — tekrarlayan düşünceler, kaygı.
• Yeni duruma adaptasyon zorluğu.
• Duygusal semptomlar — depresif duygudurum, anksiyete, irritabilite.
• Davranış semptomları — sosyal geri çekilme, iş/okul performansında azalma, riskli davranış.

DSM-5-TR alt tipleri

• Depresif duygudurum ile (F43.21);
• Anksiyete ile (F43.22);
• Depresif duygudurum ve anksiyete ile karışık (F43.23);
• Davranış bozukluğu ile (F43.24);
• Duygusal ve davranışsal karışık (F43.25);
• Non-spesifikleştirilmiş (F43.20).

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Tanımlanabilir stres etkenine yanıt — başlangıç 3 ay içinde (DSM-5-TR) / 1 ay içinde (ICD-11).

B. Semptomlar klinik olarak anlamlı — strese uygun olmayan derecede distres veya fonksiyonel bozulma.

C. Başka bir ruhsal bozukluğun (MDD, YAB, TSSB, kompleks TSSB, uzamış yas) kriterlerini karşılamaz.

D. Normal yas (keder) değil.

E. Stres faktörü (veya sonuçları) sonlandıktan sonra semptomlar 6 ay içinde geçer (DSM-5-TR).

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR — başlangıç 3 ay; alt tip niteleyicileri.
• ICD-11 — başlangıç 1 ay; “preoccupation with the stressor” temel belirti; alt-tip yok, ancak ek duygudurum-anksiyete kalifikatörleri.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme — stres faktörü, semptomların başlangıcı, önceki psikiyatrik geçmiş.
2. SCID-5, MINI.
3. Ölçek — PHQ-9, GAD-7 semptom şiddeti.
4. MDD, YAB, TSSB, kompleks TSSB dışlaması.
5. İntihar riski (C-SSRS) — akut formda özellikle yüksek.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• PHQ-9, GAD-7, C-SSRS.
• Stres faktörünün belgelenmesi.

8. Tedavi

1. Birinci sıra: kısa süreli psikoterapi — destekleyici, problem-çözme, BDT-temelli kısa müdahale (8–12 seans).
2. Stres yönetimi, sosyal desteğin güçlendirilmesi, başa çıkma stratejilerinin geliştirilmesi.
3. Farmakoterapi — yalnızca ağır vakada veya komorbid; SSRI kısa süreli; benzodiazepin akut anksiyetede 1–2 hafta.
4. İntihar riski izlemi.
5. Stres faktörünün ortadan kaldırılması veya düzenlenmesi (mümkünse).

Kaynağa özgü belirlemeler

• NICE — uyum bozukluğu için ayrı kılavuz yok; genel anksiyete ve depresyon ilkeleri.
• WHO mhGAP — akut stres reaksiyonlarında destekleyici yaklaşım, hafif vakalarda “watchful waiting”.
• Kanıt temeli sınırlıdır — tanının rezidüel karakteri.

Tedavi metodolojileri

1. Kısa süreli problem çözme terapisi (Problem-Solving Therapy) — Nezu (Nezu A.M.) — 4–8 seans; somut sorun tanımlama, çözüm seçeneklerinin değerlendirilmesi, davranış uygulaması.
2. Destekleyici Psikoterapi — Doğrulama, duygusal ifade, sosyal destek.
3. BDT kısa formda — Bilişsel yeniden yapılandırma + davranış aktivasyonu.
4. Stres yönetimi ve gevşeme — Nefes egzersizleri, progresif kas gevşemesi, mindfulness.

9. Prognoz

• Çoğu vakada 6 ay içinde remisyon.
• Bir kısım uzar veya MDD/TSSB'ye geçer — izlem önerilir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Uyum bozukluğu gerçek bir tanı değildir, sadece 'hayatın zorluğu'dur”

Kanıt: Klinik tanı işlevsel bozulma veya akut sıkıntı gerektirir; özellikle intihar riski değerlendirilmelidir.

Efsane 2: “Stres faktörü geçtiğinde tanı da otomatik olarak geçer, tedavi gerektirmez”

Kanıt: bazı vakalar uzar veya MDD/TSSB'ye dönüşür; kısa süreli müdahale tedavi geçişini önler.

Efsane 3: “Antidepresan uyum bozukluğu için birinci basamaktır”

Kanıt: psikoterapi birinci sıra; farmakoterapi yalnızca ağır veya komorbid durumda.

Efsane 4: “İntihar riski adaptasyon bozukluğunda az olur”

Kanıt: akut stres reaksiyonları yüksek impulsif intihar riski ile birliktedir; aktif değerlendirme.

Efsane 5: “Hasta güçsüzdür ya da ‘zayıf karakterlidir’”

Kanıt: reaksiyon stresin şiddeti ve başa çıkma kaynaklarının karşılıklı etkileşiminin sonucudur; karakter zayıflığı açıklaması stigmatik ve yanlıştır.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B43 Adjustment disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Maercker A. et al. ICD-11 stress-related disorders. World Psychiatry 2013;12(3):198–206.
4. Casey P. Adjustment disorder: epidemiology, diagnosis and treatment. CNS Drugs 2009;23(11):927–938.
5. Nezu A.M., Nezu C.M., D’Zurilla T.J. Problem-Solving Therapy: A Treatment Manual. New York: Springer, 2013.