ICD-116B61	DİSOSİYATİF AMNEZİ Dissociative amnesia
ICD-10F44.0	Disosiyatif amnezi
DSM-5-TRF44.0	Unutkanlık Çözülmesi (Dissosiyatif Amnezi)

1. Tanım ve nozoloji

Disosiyatif Amnezi (ICD-11: 6B61; DSM-5-TR: F44.0) — önemli otobiyografik bilgiyi (genellikle travmatik veya stresli) hatırlayamama, genel unutkanlıkla açıklanamayacak düzeyde. Tıbbi veya nörolojik neden yoktur.

Alt tipler: lokalize (belirli dönem), seçici (dönemin parçası), generalize (tüm yaşam öyküsü), sistematik (belirli kategori), sürekli.

“Disosiyatif füg” — DSM-5-TR'de disosiyatif amnezinin niteleyicisi olarak (DSM-IV'te ayrı tanıydı); hasta beklenmedik şekilde seyahat eder, yeni kimlik oluşturur.

2. Tarihçe

• Janet P. — dissosiyasyon konseptinin yaratıcısı.
• DSM-IV — disosiyatif füg ayrı tanı.
• DSM-5 (2013) — füg kalifikatör olarak entegre edilmiştir.
• “False Memory” tartışması (1990'lar) — terapötik indüksiyonlu “geri kazanılmış anı” tartışması.

3. Epidemiyoloji

• Yaşam boyu yaygınlık: %1–2; toplumsal felaketler (savaş, afet) sonrası daha yüksek.
• Cinsiyet: kadınlarda nispeten yüksek.
• Komorbidite: TSSB, K-TSSB, DKB, Sınırda KB, MDD.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Travma — ağır psikolojik veya fiziksel travmaya yanıt; “savunma mekanizması” olarak hipotez edilir.
• Nörobiyolojik — hipokampus ve prefrontal bilişsel işlem bozukluğu.

5. Klinik özellikler

• Travmatik veya stresli olayın hatırlanmaması.
• Lokalize (ör. savaş dönemi), seçici, generalize.
• Disosiyatif füg — beklenmedik seyahat, yeni kimlik, genellikle gün-hafta sürer.
• Örtük bellek (beceriler) kalır; açık bellek seçicidir.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Önemli otobiyografik bilginin (genellikle travmatik) unutulması, normal unutkanlıkla açıklanamaz.

B. Önemli sıkıntı veya işlevsel bozulma.

C. Madde, tıbbi/nörolojik durum (TBI, ensefalit, demans) dışlaması.

D. DKB, TSSB, KTSSB, somatik semptom veya başka bir psikiyatrik bozuklukla daha iyi açıklanmaz.

Kalifikatör: with dissociative fugue.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR / ICD-11 — aynı; füg kalifikatör.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme + travma geçmişi.
2. Tıbbi ve nörolojik muayene — TBH, demans, ensefalit, nöbet dışlaması.
3. MRG, EEG klinik şüphede.
4. SCID-D-R.
5. Toksikoloji.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• SCID-D-R.
• MRT, EEG.
• Nöropsikolojik test (bellek profili).

8. Tedavi

1. Güvenli ortam ve destekleyici psikoterapi.
2. Travma-odaklı psikoterapi — fazalı yaklaşım.
3. Füg epizodunda — hastanın aile ve toplumla yeniden birleştirilmesi.
4. Farmakoterapi komorbid semptomlar için; “amobarbital görüşmesi” veya hipnoz tarihsel olarak kullanılırdı — indüklenmiş false memory riski nedeniyle dikkatli.
5. Uzun süreli psikoterapi — travma işleme.

Kaynağa özgü belirlemeler

• ISSTD — disosiyatif bozukluklar genel rehberliği.
• Spesifik FDA onaylı farmakoterapi yok.

Tedavi metodolojileri

1. Travma-odaklı fazalı psikoterapi — Stabilizasyon → işleme → yeniden bütünleştirme.
2. Disosiyatif Bozukluklar için Yapılandırılmış Klinik Görüşme (SCID-D-R) — Tanıda altın standart.
3. Hipnoz — dikkatli kullanım — False memory indüksiyonu riski; yalnızca eğitimli klinisyen tarafından.

9. Prognoz

• Akut formda çoğu spontan remisyon;
• Kronik formda uzun süreli müdahale.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Hipnoz ‘geri getirilmiş anı’ için güvenilir bir araçtır”

Kanıt: hipnoz altında anılar false memory ile dolu olabilir — indüklenmiş veya çarpıtılmış; adli bağlamda özellikle dikkatli olunmalıdır (Loftus E.F. araştırmaları).

Efsane 2: “Disosiyatif amnezi uydurma veya filmlerden gelen 'drama'dır”

Kanıt: klinik durum belgelenmiştir; nörobiyolojik temelleri araştırılmaktadır.

Efsane 3: “Hasta ‘hatırlamaya zorlanmalıdır’”

Kanıt: baskı travma veya sıkıntı yaratabilir; destekleyici yaklaşım önerilir.

Efsane 4: “Amobarbital görüşmesi etkilidir”

Kanıt: tarihsel kullanımı vardır, ancak modern pratikte yanlış anı ve yan etki riski nedeniyle önerilmez.

Efsane 5: “Tüm travmatik anılar 'gerçek'tir”

Kanıt: bazı “geri kazanılmış anılar” terapötik indüksiyon sonucu olabilir; dikkatli klinik yaklaşım ve kaynak doğrulaması önemlidir.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B61 Dissociative amnesia. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. ISSTD. Guidelines for Treating DID in Adults, 3rd Revision. J Trauma Dissociation 2011;12(2):115–187.
4. Loftus E.F. The reality of repressed memories. Am Psychol 1993;48(5):518–537.
5. Staniloiu A., Markowitsch H.J. Dissociative amnesia. Lancet Psychiatry 2014;1(3):226–241.