ICD-116D10	KİŞİLİK BOZUKLUĞU Personality disorder
ICD-10F60.9	Kişilik bozuklukları, tanımlanmamış
DSM-5-TRF60.9	Belirlenmemiş Kişilik Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Kişilik Bozukluğu (ICD-11: 6D10 Personality Disorder; DSM-5-TR: F60.9; 10 kategori) — kişisel ve sosyal işlevsellikte sürekli ve yaygın model; kendine ve başkalarına dair düşünce, duygu ve davranışlarda. ICD-11 temel olarak tek kategori + şiddet dereceleri + özellik alanları modeline geçmiştir; klasik 10 ayrı kişilik bozukluğu (paranoid, schizoid, BPD, ASPD vb.) kategorik tanı olarak iptal edilmiştir.

2. Tarihçe

• DSM-III (1980) — kategorik 11 kişilik bozukluğu (Cluster A, B, C).
• DSM-IV (1994), DSM-5-TR (2022) — aynı kategorik model korunur; ancak DSM-5 Section III araştırma kategorisinde alternatif “dimensional” model.
• ICD-11 (2019) — radikal değişiklik: Kategorik 10 bozukluk kaldırılmış, tek Kişilik Bozukluğu (hafif, orta, ağır + Personality Difficulty) + 5 özellik alanı değerlendirmesi.

3. Epidemiyoloji

• Yaşam boyu yaygınlık: ~%9 (Lenzenweger M.F. ve ark. Biol Psychiatry 2007); BPD ~%1,4, ASPD ~%1, şizoid %3.
• Cinsiyet: BPD kadınlarda klinik popülasyonlarda; ASPD erkeklerde yüksek.
• Başlangıç: ergenlik ve erken yetişkinlik.
• Mortalite: BPD'de intihar %8–10 ömür boyu; ASPD'de şiddetli ölüm.
• Komorbidite: MDD, anksiyete, madde kullanımı, yeme bozuklukları.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Kalıtım %40–60.
• Erken travma, çocukluk istismarı (özellikle BPD).
• Düzensiz bağlanma.
• Nörobiyolojik — frontal-limbik düzenleme, serotonerjik disregülasyon.

5. Klinik özellikler

5.1 ICD-11 5 özellik alanı

• Olumsuz duygulanım — anksiyete, depresyon, değişkenlik.
• Detachment — sosyal ve duygusal uzaklık.
• Dissosyallik — empati yokluğu, benmerkezcilik.
• Dezinhibisyon — dürtüsellik, sorumsuzluk.
• Anankastik — mükemmeliyetçilik, kontrol, katı kurallar.

“Borderline model” — ICD-11'de ayrı bir niteleyici (BPD'ye karşılık gelen, kategorik 10 ayrı tanı yerine).

5.2 DSM-5-TR 10 kategorik bozukluk (kısa)

• Cluster A (garip/eksantrik): Paranoid, Şizoid, Şizotipal.
• Cluster B (dramatik/erratik): Antisocial (ASPD), Borderline (BPD), Histrionic, Narcissistic.
• Küme C (kaygılı/korkulu): Avoidant, Dependent, Obsessive-Compulsive (OCPD).

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri (ICD-11)

A. Sürekli ve yaygın kişilik işlev bozukluğu — kendilikle ilgili (kimlik, öz-değer, öz-yönetim) veya kişilerarası (ilişkiler, empati, yakınlık, sorumluluk) işlevde.

B. Süre — uzun süreli (yıllar).

C. Gelişim yaşı, kültürel norm, aile durumu ile uyumsuz.

D. Şiddet: Kişilik Güçlüğü (subklinik), Hafif KB, Orta KB, Ağır KB.

E. Özellik alanı niteleyicileri (yukarıda).

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• ICD-11: Kategorik sisteme radikal değişiklik; klinik pratikte öğretim gerektirir.
• DSM-5-TR: 10 kategorik tanı korunur; Section III alternatif model.
• NICE CG78 (BPD), CG77 (ASPD): BPD ve ASPD için ayrı klinik kılavuzlar.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme + uzun geçmiş.
2. SCID-5-PD (DSM kategorik) veya ICD-11 PD değerlendirmesi.
3. Kişilik ölçekleri — PID-5 (DSM-5 boyutsal), MMPI-2-RF.
4. Komorbidite (MDD, madde, travma).
5. İntihar ve şiddet riski.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• SCID-5-PD, PID-5.
• MMPI-2-RF, MCMI-IV.
• Komorbidite ve intihar.

8. Tedavi

8.1 Genel Prensipler (NICE CG78 (BPD), CG77 (ASPD); APA 2001 (BPD))

1. Psikoterapi birinci sıra — kişilik bozukluklarında altın standart.
2. BPD için kanıta dayalı yaklaşımlar (5):
   • DBT (Dialectical Behavior Therapy, Linehan M.) — duygusal düzenleme, distress toleransı, sosyal beceriler, mindfulness; standart 12 ay;
   • MBT (Mentalization-Based Treatment, Bateman A., Fonagy P.);
   • Schema Therapy (Young J.);
   • TFP (Transference-Focused Psychotherapy, Kernberg O.);
   • STEPPS (Systems Training for Emotional Predictability and Problem Solving).
3. ASPD için — terapötik sınırlama; yapılandırılmış, motive hastada BDT.
4. Farmakoterapi — kişilik bozukluğunun kendisi için spesifik onay yok; komorbid semptomlar (dürtüsellik, depresyon, anksiyete, psikoz-benzeri) için — SSRI, duygudurum düzenleyicileri, atipik antipsikotik düşük dozda.
5. Kriz yönetimi — DBT becerileri, kısa süreli yatış.
6. Uzun süreli tedavi (yıllar).

8.2 Kaynağa özgü detaylandırmalar

• NICE CG78 (BPD, 2009) — DBT, MBT ve benzer yapılandırılmış yaklaşımlar; farmakoterapi BPD'nin kendisi için rutin olarak önerilmez.
• NICE CG77 (ASPD, 2009).
• APA Practice Guideline for BPD (2001).

Tedavi metodolojileri

1. Diyalektik Davranış Terapisi (DBT — Dialectical Behavior Therapy) — Linehan (Linehan M.) — 4 modül (farkındalık, sıkıntıya dayanma, duygusal düzenleme, sosyal beceriler); bireysel + grup + telefon koçluğu + terapist konsültasyonu. 12 ay standart. Kanıt: Linehan M.M. JAMA Psychiatry 2015.
2. Mentalizasyon-Temelli Terapi (MBT — Mentalization-Based Therapy) — Bateman (Bateman A.), Fonagy (Fonagy P.) — Mentalizasyon — kendinin ve başkalarının zihinsel durumlarının tanınması; psikodinamik köke dayalı. Bateman A. Am J Psychiatry 2009.
3. Şema Terapisi (Schema Therapy) — Young J — Erken maladaptif şemaların yeniden yapılandırılması; uzun süreli psikoterapi.
4. Aktarım-Odaklı Psikoterapi (TFP — Transference-Focused Psychotherapy) — Kernberg (Kernberg O.) — Aktarım bağlamında ilkel savunma mekanizmalarının işlenmesi.
5. STEPPS — 20 haftalık grup; BPD hastasının sosyal sisteminin de katılımı.
6. Kişilik Bozuklukları için Yapılandırılmış Klinik Görüşme (SCID-5-PD) — DSM-5 kategorik tanı.

9. Prognoz

• BPD — 10 yıllık izlemde %50+ remisyon (Zanarini M.C. derlemeleri).
• ASPD — en kötü prognoz; ancak yaşla saldırganlık azalır.
• Tedavi prognozu anlamlı şekilde iyileştirir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Kişilik bozuklukları tedavi edilmez”

Kanıt: DBT, MBT, Şema, TFP — kanıta dayalı yaklaşımlar; çoğu hasta önemli ölçüde iyileşir; karamsar prognostik tutum eskimiştir.

Efsane 2: “BPD hastaları manipülatiftir, katı sınır gerektirir”

Kanıt: “manipülatif” terimi damgalayıcı ve yanlıştır; BPD davranışları duygusal düzenleme bozukluğundan kaynaklanır; DBT geçerleme + yapı dengesini önerir.

Efsane 3: “Farmakoterapi BPD'yi iyileştirir”

Kanıt: NICE CG78 — farmakoterapi BPD'nin kendisi için rutin olarak önerilmez; psikoterapi birinci basamak.

Efsane 4: “ASPD tedavi edilemez”

Kanıt: ağır ASPD'de müdahale sınırlıdır, ancak motive hastada yapılandırılmış tedavi iyileşme sağlayabilir; nihilist tutum kontrendikedir.

Efsane 5: “Yaşla kişilik bozukluğu sabitlenir, tedavi gerektirmez”

Kanıt: uzun süreli izlem — BPD remisyon oranı %50+ 10 yılda; tedavi bu süreci hızlandırır.

Efsane 6: “Hipnoterapi, ezoterik müdahaleler kişilik bozukluklarını iyileştirir”

Kanıt: kanıt yoktur; kanıtlanmış yapılandırılmış psikoterapi önerilir.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6D10 Personality disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG78. Borderline personality disorder: recognition and management. 2009.
4. NICE CG77. Antisocial personality disorder: prevention and management. 2009.
5. Linehan M.M. et al. Dialectical behavior therapy for high suicide risk in individuals with borderline personality disorder: a randomized clinical trial and component analysis. JAMA Psychiatry 2015;72(5):475–482.
6. Bateman A., Fonagy P. Randomized controlled trial of outpatient mentalization-based treatment versus structured clinical management for BPD. Am J Psychiatry 2009;166(12):1355–1364.
7. Zanarini M.C. et al. Prediction of the 10-year course of borderline personality disorder. Am J Psychiatry 2006;163(5):827–832.
8. Tyrer P., Reed G.M., Crawford M.J. Classification, assessment, prevalence, and effect of personality disorder. Lancet 2015;385(9969):717–726.
9. Young J.E., Klosko J.S., Weishaar M.E. Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press, 2003.
10. Yeomans F.E., Clarkin J.F., Kernberg O.F. Transference-Focused Psychotherapy for Borderline Personality Disorder: A Clinical Guide. Washington: American Psychiatric Publishing, 2015.