ICD-116B02	AGORAFOBİ Agoraphobia
ICD-10F40.0	Agorafobi
DSM-5-TRF40.00	Agorafobi

1. Tanım ve nozoloji

Agorafobi (ICD-11: 6B02; DSM-5-TR: F40.00) — kaçışın zor olduğu veya yardım alınamayacak durumlardan (toplu taşıma, açık alanlar, kapalı alanlar, kalabalık, evden tek başına çıkma) aşırı korku ve kaçınmadır. Hasta panik atak veya diğer kapasiteyi düşüren semptomların gelişmesinden korkar.

2. Tarihçe

• Westphal C. (1871) “agoraphobia” — Yunanca “agora” (meydan) + korku.
• DSM-III (1980) — panik bozukluk ile birlikte.
• DSM-5 (2013), ICD-11 — agorafobi panik bozukluktan AYRI kategori olarak resmileştirildi (komorbid mümkündür, ancak ayrı tanı esasında).

3. Epidemiyoloji

• Yaşam boyu yaygınlık: %1–2,5.
• Cinsiyet: kadınlarda 2 kat yüksek.
• Başlangıç: genç-orta yetişkinlik.
• Komorbidite: panik bozukluk %50, MDD, diğer anksiyete, madde kullanımı.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Kalıtım ~%60 (Mosing M.A. et al. Depress Anxiety 2009;26(11):1004–1011).
• Klasik koşullanma — panik atak belirli bir durumda meydana geldiğinde o duruma korku transferi.
• Bilişsel faktörler — felaketleştirme (“yardım gelmeyecek”).

5. Klinik özellikler

Tipik kaçınılan durumlar:

• Toplu taşıma (otobüs, tren, uçak).
• Açık alanlar (meydan, köprü, geniş alan).
• Kapalı alanlar (mağaza, sinema).
• Sıra beklemek veya kalabalık.
• Evden tek başına çıkma.

Hasta kaçınma, “güvenlik” davranışları (arkadaş, cep telefonu, ilaç taşıma), kısmen veya tamamen eve kapanma gösterir. Ağır vakada eve hapsolma.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Aşağıdaki beş kategoriden ≥ 2'sinde belirgin korku veya kaygı:

1. Toplu taşıma;
2. Açık alanlar
3. Kapalı alanlar;
4. Sıra veya kalabalık;
5. Evden tek başına çıkma.

B. Bu durumlar korkulur, çünkü kaçış zor veya yardım gelmeyecek — panik atak ya da inkapasite semptomu ortaya çıktığında.

C. Durumlar neredeyse her zaman korku yaratır.

D. Aktif kaçınma, eş talebi veya akut anksiyete ile katlanma.

E. Korku, duruma uygun olmayan derecede.

F. Sürekli (≥ 6 ay DSM-5-TR).

G. Önemli fonksiyonel bozulma.

H. Tıbbi veya başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanmaz.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR / ICD-11 — agorafobi panik bozukluktan ayrı; komorbid her iki tanı konur.
• NICE CG113 — agorafobi panik bozukluğu ile benzer müdahale.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme — kaçınılan durumlar, panik atak geçmişi, fonksiyonel yük.
2. SCID-5, MINI.
3. Mobility Inventory for Agoraphobia (MIA) — kaçınma şiddeti.
4. Komorbidite (panik, MDD, madde).
5. Tıbbi muayene.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• MIA, ACQ, BSQ.
• GAD-7, PHQ-9, PDSS komorbidite.

8. Tedavi

1. BDT — maruz bırakma temelli; aşamalı in vivo maruz bırakma kaçınılan durumlara; bilişsel yeniden yapılandırma. Birinci basamak; etki büyük.
2. SSRI veya SNRI — birinci basamak farmakoterapi (panik bozukluk gibi).
3. Benzodiazepin — yalnızca kısa süreli.
4. Sanal gerçeklik maruziyeti — alternatif araç; kanıt tabanı gelişmekte.
5. Tedavi süresi — remisyondan sonra ≥ 12 ay.

Kaynağa özgü belirlemeler

• NICE CG113 — BDT ve SSRI.
• CANMAT 2014 — aynı.
• Sánchez-Meca J. et al. Clin Psychol Rev 2010 meta-analiz — BDT maruziyet temelli büyük etki göstermiştir.

Tedavi metodolojileri

1. In vivo maruz bırakma — Aşamalı yaklaşım — hasta kaçınılan durumlara yapılandırılmış şekilde girer; terapist eşlik edebilir (terapist destekli maruz bırakma). Birinci basamak yöntem.
2. Sanal Gerçeklik Maruziyet Terapisi (VRET — Virtual Reality Exposure Therapy) — Klinik bağlamda sanal ortam oluşturulur; in vivo maruziyete alternatif. Botella C. et al. Behav Res Ther 2007.
3. BDT panik için (Clark, Barlow) — agorafobiye uyarlanmış — İnteroseptif + in vivo maruz bırakma.
4. Mobilite Anketi (MIA — Mobility Inventory) — Chambless (Chambless D.L.) — 27 durum; tek başına ve arkadaşla kaçınma derecesi.

9. Prognoz

• Ekspozisyon BDT ile çoğu hastada fonksiyonel iyileşme.
• Erken müdahale olmadan kronikleşme — hasta evden çıkamaz hâle gelir.
• Komorbid MDD kötü prognoz.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Agorafobili hastayı durumlara sokmamak gerekir”

Kanıt: kaçınma semptomlarını güçlendirir; maruz bırakma temel terapötik mekanizmadır.

Efsane 2: “Agorafobi panik bozukluğun 'alt-tipi'dir”

Kanıt: DSM-5-TR ve ICD-11 — ayrı tanı kategorileri; komorbidite mümkündür, ancak biri olmadan da ortaya çıkabilir.

Efsane 3: “Hasta 'tembel'dir, çıkmak istemez”

Kanıt: agorafobi nörobiyolojik ve davranışsal temelli klinik bir bozukluktur; iradi veya karakter sorunu değildir.

Efsane 4: “Yalnızca ilaç agorafobiyi iyileştirir, terapi zorunlu değildir”

Kanıt: maruz bırakma temelli BDT olmadan sürekli remisyon zordur; farmakoterapi tek başına kaçınma davranışını değiştirmez.

Efsane 5: “İnternetten sipariş veya eğitim uzaktan kalmak agorafobili hasta için uygun yaşam tarzıdır”

Kanıt: akomodasyon kısa vadeli rahatlık sağlar, ancak hastalığı güçlendirir ve fonksiyonel seviyeyi azaltır.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B02 Agoraphobia. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG113. 2011/2020.
4. Sánchez-Meca J. et al. Psychological treatment of panic disorder with or without agoraphobia: a meta-analysis. Clin Psychol Rev 2010;30(1):37–50.
5. Chambless D.L., Caputo G.C., Jasin S.E. et al. The Mobility Inventory for Agoraphobia. Behav Res Ther 1985;23(1):35–44.
6. Botella C., García-Palacios A., Villa H. et al. Virtual reality exposure in the treatment of panic disorder and agoraphobia. Clin Psychol Psychother 2007;14(3):164–175.