| ICD-116C90 | KARŞIT OLMA-KARŞI GELME BOZUKLUĞU (ODD)Oppositional defiant disorder |
| ICD-10F91.3 | Karşı koyma bozukluğu |
| DSM-5-TRF91.3 | Karşıt Olma, Karşı Gelme Bozukluğu |
1. Tanım ve nozoloji
Karşıt olma karşı gelme bozukluğu (ODD; ICD-11: 6C90 Oppositional Defiant Disorder; DSM-5-TR: F91.3) — öfkeli/iritabl duygudurum, kavgacı/inatçı davranış veya intikamcı davranış paterni. Davranış bozukluğundan (CD) farklı olarak, başkalarının temel haklarına müdahale yoktur.
2. Tarihçe
- DSM-III (1980) — resmi tanı.
- DSM-5 (2013) — duygusal bileşen (öfkeli/iritabl) ayrıca vurgulanır.
3. Epidemiyoloji
- Yaygınlık: Okul öncesi ve okul çağı çocuklarında %1–11 (ortalama %3,3) (DSM-5-TR).
- Cinsiyet: prebubertat erkek çocuklarda yüksek; postpubertat fark azalır.
- Komorbidite: DEHB ~%40–60, MDD, anksiyete, CD'ye geçiş %30'unda (çocukluk tipi ağır vakada).
4. Etiyoloji ve patogenez
- Kalıtım %50.
- Çevre — katı ebeveyn tutumu, aile işlev bozukluğu.
- Nörobiyolojik — afektif düzenleme, frontal-amigdala devresi.
- Temperamental faktörler (irritabilite).
5. Klinik özellikler
8 semptom 3 kategoride (≥ 4 semptom 6 ay)
- Öfkeli/irritabl duygudurum: tez öfkelenme; tez irritabl; tez öfkeli, memnuniyetsiz.
- Kavgacı/inatçı davranış: yetişkinlerle tartışma; kurallara uymama; başkalarını kasten kızdırma; başkalarını suçlama.
- İntikamcı davranış: Son 6 ayda en az 2 kez.
6. Tanı
6.1 Birleşik tanı ölçütleri
DSM-5-TR — 8'den ≥ 4 semptom 6 ay; en az bir bağlamda (ev, okul, akran); en az bir diğer bağlamda farklı bir kişiyle.
Yaş niteleyicisi: 5 yaşa kadar semptomlar çoğu günde 6 ay; 5+ yaş — haftada ≥ 1 kez 6 ay.
6.2 Kaynağa özgü belirlemeler
- DSM-5-TR — şiddet (hafif, orta, ağır) bağlam sayısına göre.
- NICE CG158 — çocuk antisosyal davranışı için rehberlik.
6.3 Tanı algoritması
- Klinik görüşme + ebeveyn, öğretmen.
- CBCL, TRF, ECBI (Eyberg Child Behavior Inventory).
- Komorbid DEHB taraması.
- Disruptive Mood Dysregulation Disorder (DMDD) ve depresif bozukluk farkı.
6.4 Ayırıcı tanı
| Durum | Ayırt edici |
|---|---|
| CD (6C91) | Ciddi hukuk ihlali |
| DEHB | Dikkat/dürtüsellik; komorbidite sık. |
| DMDD (DSM-5) | Sürekli irritabilite + şiddetli öfke patlamaları, ≥ 12 ay (art arda ≥ 3 ay semptomsuz dönem olmadan); ODD ölçütleri de karşılanıyorsa yalnızca DMDD tanısı konur. |
| Anksiyete bozukluğu | Anksiyete komponenti dominant. |
| Entelektüel yetersizlik | Bilişsel defisit bağlamında davranış bozukluğu. |
| Yaşa uygun “çocuk direnci” | Fonksiyonel bozulma yoktur. |
7. Muayene ve değerlendirme
- ECBI, CBCL.
- Komorbid DEHB, anksiyete, MDD.
8. Tedavi
- Ebeveyn eğitimi birinci basamak:
- PCIT — 2–7 yaş
- Incredible Years — 3-8 yaş;
- Ebeveyn Yönetimi Eğitimi (Barkley) — 6+ yaş;
- Triple P.
- Komorbid DEHB — stimülan.
- SSRI — komorbid anksiyete/depresyon.
- Okul temelli müdahale.
- Çocuk istismarı veya aile içi şiddet şüphesi — çocuk koruma ve sosyal hizmet koordinasyonu.
Kaynağa özgü belirlemeler
- NICE CG158.
- AACAP — ebeveyn eğitimi.
Tedavi metodolojileri
- Ebeveyn-Çocuk Etkileşim Terapisi (PCIT) — Gerçek zamanlı terapist koçluğu.
- “Incredible Years” programı — Grup formatı.
- Triple P — Pozitif Ebeveynlik Programı (Positive Parenting Program) — 5 aşamalı sistem.
- Ebeveyn Yönetim Eğitimi (Parent Management Training) — Barkley (Barkley) — Davranış ilkeleri temelli eğitim.
- Eyberg Çocuk Davranış Anketi (ECBI — Eyberg Child Behavior Inventory) — Ebeveyn derecelendirmeli davranış skalası.
9. Prognoz
- Erken ebeveyn eğitimi ile çoğu hasta iyileşir.
- Komorbid DEHB, ağır varyant — CD/ASPD riski.
10. Mit ve yanlış inançlar
Efsane 1: “ODD normal ‘inatçı çocuk’ davranışıdır”
Kanıt: Klinik tanı işlevsel bozulma ve sıklık temelinde; normal yaş varyantından farklıdır.
Efsane 2: “Sert disiplin ODD'yi düzeltir”
Kanıt: katı ceza semptomları pekiştirir; pozitif aile eğitimi kanıtlanmıştır.
Efsane 3: “Antipsikotik birinci basamaktır”
Kanıt: ebeveyn eğitimi birinci sıra; antipsikotik refrakter durumda nadir.
Efsane 4: “ODD her zaman CD'ye dönüşür”
Kanıt: %30'unda DB'ye geçiş; çocukluk tipi ve komorbidite ile risk yüksek; çoğunluk DB'ye dönüşmez.
Efsane 5: “Yalnızca çocuk tedavi edilmelidir, aile değil”
Kanıt: ebeveyn eğitimi merkezi bileşendir; çocuk tek başına psikoterapi az etkilidir.
11. Kaynaklar
- WHO. ICD-11. 6C90 Oppositional defiant disorder. 2024.
- APA. DSM-5-TR. 2022.
- NICE CG158. 2017.
- AACAP Practice Parameter (Steiner 2007).
- Eyberg S.M. et al. Evidence-based psychosocial treatments for children and adolescents with disruptive behavior. J Clin Child Adolesc Psychol 2008;37(1):215–237.
- Sanders M.R. Development, evaluation, and multinational dissemination of the Triple P-Positive Parenting Program. Annu Rev Clin Psychol 2012;8:345–379.