BAŞKA YERDE SINIFLANDIRILMIŞ BOZUKLUKLARI VEYA HASTALIKLARI ETKİLEYEN PSİKOLOJİK VEYA DAVRANIŞSAL ETMENLER

1. Tanım ve nozoloji

ICD-11: 6E40 Başka yerde sınıflandırılan hastalıkları veya bozuklukları etkileyen psikolojik veya davranışsal faktörler; DSM-5-TR: F54 Diğer Tıbbi Durumları Etkileyen Psikolojik Faktörler — somatik hastalığın gidişatına müdahale eden psikolojik faktörler (depresyon, anksiyete, ilaca uyum, stres, hastalık hakkındaki inançlar).

Faktisiyöz bozukluktan (6D50) ve somatik semptom bozukluğundan (6C20) farklıdır — burada doğrulanmış tıbbi hastalık vardır, ancak psikolojik faktörler gidişatı etkiler.

2. Tarihçe

• Alexander F. (1950) — “psikosomatik tıp” kavramsallaştırması.
• Engel G.L. (1977) — “biyopsikososyal model”.
• Levenson J.L. (2018) — APA Textbook of Psychosomatic Medicine.

3. Epidemiyoloji

• Evrensel — tüm kronik somatik hastalıklarda psikolojik faktörler etki gösterir.
• Kardiyovasküler hastalıkta depresyon — %20–40; diyabet — %25; kanser — %15–25.
• Konsültasyon-liyezon psikiyatri hizmet kullanımı yaygın.

4. Etiyoloji ve patogenez

Biyopsikososyal etkileşim — biyolojik predispozisyon + psikolojik faktörler + sosyal bağlam.

5. Klinik özellikler

• Komorbid depresyon/anksiyete hastalığı etkiler (örn. miyokard enfarktüsü sonrası mortalite artışı).
• İlaca uyum bozukluğu (uyum/riayet).
• Hastalık hakkında yanlış inançlar.
• Stres ile hastalık gidişinin kötüleşmesi.
• Davranışsal faktörler (sigara, alkol, diyet, fiziksel pasiflik).

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Kanıtlanmış tıbbi hastalık mevcuttur.

B. Psikolojik veya davranışsal faktörler hastalığın gidişatına müdahale eder:

1. Tedavi yanıtını azaltır;
2. Sağlık riskini artırır;
3. Patofizyolojik süreci kötüleştirir;
4. Tıbbi müdahaleye ihtiyacı değiştirir.

C. Faktisiyöz, somatik semptom, başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanmaz.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR / ICD-11 — aynı.
• Konsültasyon-liyezon psikiyatrisi modeli.

6.3 Tanı algoritması

1. Tıbbi hastalığın değerlendirilmesi.
2. Psikolojik faktörlerin tanımlanması — depresyon (PHQ-9), anksiyete (GAD-7), ilaca uyum (Morisky).
3. Davranışsal faktörler — sigara, alkol, diyet, fiziksel aktivite.
4. Komorbid psikiyatrik bozukluk taraması.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• PHQ-9, GAD-7, Morisky.
• Hastalık-spesifik ölçekler (DDS — Diabetes Distress Scale, Beck-cardiac).

8. Tedavi

1. Entegre multidisipliner yaklaşım — somatik uzman + psikiyatrist + psikolog.
2. Hastalık-spesifik psikososyal müdahale:
   • Kardiyak BDT (post-MI depresyon);
   • Diyabet Öz-Yönetim Eğitimi (DSME)
   • Onkolojik distress izlemi;
   • Kronik ağrı BDT ve ACT.
3. Antidepresan — hastalık-spesifik yan etki profili:
   • Kardiyak — sertralin, essitalopram;
   • Onkolojik — mirtazapin (uyku, iştah faydası);
   • Kronik ağrı — duloksetin, amitriptilin.
4. Motivasyonel görüşme — davranış değişikliği (sigara, fiziksel aktivite).

Kaynağa özgü belirlemeler

• NICE CG91 — kardiyak hastalarda depresyonda BDT.
• Levenson J.L. APA Textbook of Psychosomatic Medicine 2018.

Tedavi metodolojileri

1. Konsültasyon-Liyezon Psikiyatrisi — Tıbbi-cerrahi servislerde entegre hizmet.
2. Kardiyak BDT — Post-MI depresyon yönetimi.
3. Diyabetin Öz-Yönetim Eğitimi (DSME — Diabetes Self-Management Education) — Diyabet öz-yönetim eğitimi.
4. Kronik ağrı için BDT ve ACT — Williams Cochrane 2020.

9. Prognoz

Entegre yaklaşımla hem somatik hem psikolojik sonuçlar iyileşir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Hastalık tamamen psikolojik kökenlidir”

Kanıt: “biyopsikososyal” model — psikolojik faktörler etki eder, ancak somatik hastalığı tek başına yaratmaz.

Efsane 2: “Psikiyatrist hastalıktan ‘kaçar’”

Kanıt: entegre yaklaşım — somatik ve psikiyatrik müdahale paralel.

Efsane 3: “Alternatif tıp (yoga, mindfulness) somatik hastalığı iyileştirir”

Kanıt: komplementer müdahaleler adjunkt olarak; standart somatik tedavinin yerini almaz (onkoloji, kardiyak).

Efsane 4: “Hastaya ‘stres nedeniyle hastalandın’ demek terapötiktir”

Kanıt: bu yaklaşım suçlayıcıdır ve terapötik ilişkiyi bozar.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6E40 Psychological or behavioural factors affecting disorders or diseases classified elsewhere. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Levenson J.L. (ed.). APA Publishing Textbook of Psychosomatic Medicine and Consultation-Liaison Psychiatry. 3rd ed. 2018.
4. NICE NG185. Acute coronary syndromes. 2020.
5. Whooley M.A., Wong J.M. Depression and cardiovascular disorders. Annu Rev Clin Psychol 2013;9:327–354.