ICD-116C44	SEDATİF, HİPNOTİK VEYA ANKSİYOLİTİKLERİN KULLANIMI NEDENLİ BOZUKLUKLAR Disorders due to use of sedatives, hypnotics or anxiolytics
ICD-10F13	Sedatif veya hipnotik kullanımına bağlı ruhsal ve davranışsal bozukluklar
DSM-5-TRF13.20	Sedatif, Hipnotik veya Anksiyolitik Kullanım Bozukluğu, Orta veya Ağır

1. Tanım ve nozoloji

Sedatif/hipnotik kullanım bozuklukları (ICD-11: 6C44; DSM-5-TR: F13.20 Sedative, Hypnotic, or Anxiolytic Use Disorder) — benzodiazepinler, z-ilaçlar (zolpidem, zopiklon), barbitüratlar ve diğer anksiyolitiklerin kontrolünün bozulmuş kullanımı. Klinik pratikte sıklıkla tıbbi reçeteli başlangıç; “iyatrojenik bağımlılık” yoğunluğu.

2. Tarihçe

• 1960'lar — benzodiazepinlerin klinik uygulaması (chlordiazepoxide 1960, diazepam 1963).
• 1980'ler — uzun süreli kullanımın bağımlılık potansiyelinin tanınması.
• NICE ve APA — kısa süreli kullanım önerisi (2–4 hafta).

3. Epidemiyoloji

• Benzodiazepin uzun süreli kullanımı yaşlılarda %10–20; sorun tanımlaması az.
• Cinsiyet: kadınlarda yüksek resept.
• Komorbidite: alkol ve opioid kullanımı (tehlikeli kombinasyon — aşırı doz riski).

4. Etiyoloji ve patogenez

• İyatrojenik — uzun süreli reçeteler.
• GABA-A reseptör sistemine uyum — tolerans ve kesilme.
• Anksiyete, uyku bozukluğu hastalarında kendi kendine tedavi paterni.

5. Klinik özellikler

• Bağımlılık sendromu — kontrol kaybı, tolerans, yoksunluk.
• Entoksikasyon — sedasyon, ataksi, dizartri, disinhibisyon, anterograd amnezi.
• Overdoz — opioidlerle birlikte hayatı tehdit eden respiratuar depresyon.
• Kesilme — hayatı tehdit edici (alkol gibi): tremor, anksiyete, taşikardi, hipertansiyon; ağır vakalarda nöbetler ve DT-benzeri sendrom.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

DSM-5-TR — 11 kriter (AUD yapısı). ICD-11, DSM-5-TR’nin tek ölçeğinden farklı olarak üç ayrı kategori kullanır: zararlı kullanım epizodu, zararlı kullanım örüntüsü ve bağımlılık. ICD-11 süre gerekliliği: zararlı kullanım örüntüsü — epizodik kullanımda en az 12 ay, sürekli kullanımda en az 1 ay; bağımlılık — en az 12 ay ya da sürekli (günlük veya neredeyse günlük) kullanımda en az 3 ay.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• NICE — benzodiazepin reçetesi 2–4 hafta; uzun süreli kullanım yeniden değerlendirilmelidir.
• Beers Criteria — yaşlılarda benzodiazepin kaçınma.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme + reçete geçmişi.
2. Toksikoloji tarama.
3. Komorbid alkol ve opioid kullanımı (özellikle aşırı doz riski).
4. Klinik muayene — yoksunluk belirtileri.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• Toksikoloji tarama.
• Vital bulgular (kesilme).

8. Tedavi

1. Kademeli kesme (taper) altın standart: uzun etkili benzodiazepine (diazepam) eşdeğer doz dönüşümü, ardından haftada %10–25 azaltma; toplam 6–12 hafta (bazen aylar). Hızlı kesme hayatı tehdit edicidir.
2. Hospitalizasyon — ağır yoksunluk veya komorbid madde kullanımı.
3. Psikososyal müdahale — BDT anksiyete veya uyku bozukluğu için; bu farmakoterapi ihtiyacını azaltır.
4. Komorbid bozukluklar tedavisi (anksiyete, depresyon, uyku).
5. Reçete yönetimi — birinci basamak sağlık hizmeti düzeyinde.

Kaynağa özgü belirlemeler

• NICE, BNF — taper protokolleri.
• Ashton Manual — Heather Ashton (C.H. Ashton) tarafından pratik klinik rehber; 1999 baskısı, 2002'de güncellendi.

Tedavi metodolojileri

1. Ashton Manual Taper — Diazepam eşdeğer dönüşümü, ardından kademeli azaltma; aile desteği.
2. BDT Anksiyete ve Uyku için — BZ kullanımına alternatif; uyku için CBT-I.
3. Toksikolojik İzlem — İdame döneminde.

9. Prognoz

• Kademeli taper ve BDT ile anlamlı iyileşme.
• Yaşlılarda kesme hem tıbbi hem psikolojik olarak zordur.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Benzodiazepinler ömür boyu güvenle alınabilir”

Kanıt: uzun süreli kullanım — tolerans, bağımlılık, bilişsel bozukluk, düşme riski (yaşlılarda). NICE — kısa süreli kullanım.

Efsane 2: “Hızlı kesmek güvenlidir”

Kanıt: hızlı kesme nöbet ve ölüm riskli; kademeli azaltma kritik.

Efsane 3: “Z-ilaçlar (zolpidem) bağımlılık yapmaz”

Kanıt: z-ilaçları da bağımlılık yapar; AAFP ve NICE kısa süreli kullanım önerir.

Efsane 4: “Benzodiazepin + opioid güvenlidir”

Kanıt: FDA black box uyarısı — bu kombinasyon solunum depresyonu ve ölüm riskini önemli ölçüde artırır.

Efsane 5: “Detoksifikasyon yeterlidir”

Kanıt: kesilmeden sonra alternatif tedavi (BDT, anksiyete yönetimi) gereklidir.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6C44 Disorders due to sedative, hypnotic, anxiolytic. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE Quick Reference Guide. Benzodiazepines.
4. Ashton C.H. Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw (Ashton Manual). 2002.
5. FDA Drug Safety Communication. Opioid pain or cough medicines combined with benzodiazepines: serious side effects. 2016.