ICD-116B21	BEDEN DİSMORFİK BOZUKLUĞU (BDD) Body dysmorphic disorder
ICD-10F45.2	Hipokondriak bozukluk
DSM-5-TRF45.22	Beden Algısı Bozukluğu (Vücut Dismorfik Bozukluğu)

1. Tanım ve nozoloji

Beden Dismorfik Bozukluğu (BDD; ICD-11: 6B21; DSM-5-TR: F45.22) — hastanın görünümündeki gerçek olmayan veya çok küçük bir kusurla ilgili obsesif uğraş; bu uğraş tekrarlayan davranışlara (aynaya bakma, deri yolma, kozmetik prosedür arayışı) veya zihinsel eylemlere (karşılaştırma) yol açar.

2. Tarihçe

• Morselli E. (1891) — “dysmorphophobia”.
• DSM-III-R (1987) — “Body Dysmorphic Disorder” somatoform bozukluklar içinde.
• DSM-5 (2013) ve ICD-11 — Obsesif-kompulsif spektrum kategorisine taşınmıştır.

3. Epidemiyoloji

• Genel popülasyonda yaygınlık: %1,7–2,4 (Buhlmann U. et al. Psychiatry Res 2010).
• Kozmetik dermatoloji ve plastik cerrahi kliniklerinde %9–15.
• Cinsiyet: yaklaşık eşit.
• Başlangıç: ortalama 15–16 yaş.
• Komorbidite: MDD ~%75, OKB ~%30, sosyal anksiyete ~%37, madde kullanımı.
• İntihar riski yüksek: girişim ~%24–28, tamamlanma popülasyondan 45 kat yüksek (Phillips K.A. derlemeleri).

4. Etiyoloji ve patogenez

• Genetik örtüşme OKB ile.
• Nörobiyolojik — orbitofrontal-striatal devre hiperaktivitesi (OKB'ye benzer); görsel işlem bozukluğu (Feusner J.D. ve ark. derlemeleri — hasta detaylara aşırı odaklanır, genel görüntüyü entegre etmez).
• Sosyo-kültürel — kitle medyasında idealize edilmiş görünüm.
• Çocukluk akran mağduriyeti (aşağılama, zorbalık).

5. Klinik özellikler

• Görünümün belirli bir kısmına (yüz, cilt, saç, burun, vücut şekli) obsesif odaklanma.
• Gerçek kusur yok veya başkaları için görünmez/önemsizdir.
• Tekrarlayan davranışlar: aynaya bakma, deri yolma, karşılaştırma, kozmetik prosedür arayışı, giyim/makyaj/kamuflaj.
• Zihinsel hareketler: kendini başkalarıyla karşılaştırma.
• İçgörü çoğu zaman zayıftır; bazen sanrı düzeyinde.
• “Muscle dysmorphia” alt tipi — erkeklerde kasın “yeterince gelişmemiş olması” obsesyonu; anabolik steroid kullanımına yol açar.
• Yüksek sosyal izolasyon, akademik ve mesleki bozulma.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Görünümdeki kusur veya eksiklikle meşguliyet; başkalarına görünmez veya küçük.

B. Hasta herhangi bir noktada tekrarlayan davranış (ayna, deri yolma, aşırı giyim) veya zihinsel eylem (karşılaştırma) gerçekleştirmiştir.

C. Meşguliyet belirgin sıkıntıya veya işlevsel bozulmaya yol açar

D. Yeme bozukluğu kriterine uyan vücut imajı meşguliyeti olmamalıdır (anorexia/bulimia).

Niteleyiciler: muscle dysmorphia ile; içgörü (iyi / orta — zayıf / yok / sanrılı).

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR / ICD-11 — OKB spektrumu kategorisinde; muscle dysmorphia kalifikatör.
• NICE CG31 — BDD ve OKB ortak öneriler.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme (hasta çoğu zaman utançtan açık konuşmaz).
2. BDDQ (Body Dysmorphic Disorder Questionnaire) — tarama.
3. BDD-YBOCS — şiddet ölçeği.
4. Komorbidite (depresyon, OKB, sosyal anksiyete, intihar riski).
5. Anabolik steroid veya kozmetik prosedür öyküsü.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• BDDQ — tarama (Phillips K.A.).
• BDD-YBOCS — modifiye OKB ölçeği, 12 madde.
• C-SSRS — intihar riski (yüksek).

8. Tedavi

1. Birinci basamak psikoterapi: BDT (BDD'ye uyarlanmış, Wilhelm S., Phillips K.A.) — bilişsel yeniden yapılandırma + maruz bırakma + ayna yeniden eğitimi + davranış deneyleri. 12–22 seans.
2. Birinci basamak farmakoterapi: SSRI yüksek dozda — OKB'ye benzer; fluoksetin (40–80 mg), essitalopram, sertralin.
3. Klomipramin — alternatif.
4. Augmentasyon — atipik antipsikotik (özellikle sanrı düzeyinde içgörü).
5. Tedavi süresi uzun; remisyondan sonra ≥ 1–2 yıl.
6. İntihar riski izlenmesi.
7. Kozmetik prosedürlerin önlenmesi — hasta dermatolog/plastik cerrahla işbirliği; kanıt: cerrahi prosedür BDD semptomlarını iyileştirmez, çoğu zaman yeni odak yaratır (Crerand C.E. et al. Plast Reconstr Surg 2010).

Kaynağa özgü belirlemeler

• NICE CG31 — BDT + SSRI yüksek doz birinci basamak.
• Phillips K.A. araştırmaları — SSRI'lar BDD'de etkili; yüksek doz, uzun süreli.

Tedavi metodolojileri

1. BDD için BDT — Wilhelm S., Phillips K.A — Manuelize edilmiş 22-seanslı protokol — psikoeğitim, bilişsel yeniden yapılandırma, ayna yeniden eğitimi (mirror retraining), davranış deneyleri, ritüelin önlenmesi (ERP), nüks önleme.
2. Beden Dismorfik Bozukluk Anketi (BDDQ — Body Dysmorphic Disorder Questionnaire) — Phillips (K.A.) — Tarama.
3. BDD-YBOCS — OKB için Y-BOCS'un BDD'ye uyarlanması.
4. SSRI Yüksek Doz — OKB'ye benzer; yanıt 8–12 hafta.

9. Prognoz

• Kronik seyir.
• Yeterli tedavi ile belirgin iyileşme; remisyon mümkündür, ancak uzun süreli idame gerektirir.
• İntihar riski izlenir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “BDD hastasının ‘gerçek bir kusuru’ vardır, kozmetik cerrahi yardımcı olur”

Kanıt: Crerand C.E. Plast Reconstr Surg 2010 — kozmetik prosedürler BDD'yi iyileştirmez; hastaların çoğu sonuçtan memnun değildir veya yeni bir odak geliştirir. Cerrahların BDD taraması yapmaları önerilir.

Efsane 2: “BDD hastasının görünüşünü överek ‘rahatlatmak’ gerekir”

Kanıt: övgü veya güvence verme kısa süreli rahatlama sağlar, ancak obsesyonu güçlendirir; aile uyumunun azaltılması tedavi bileşenidir.

Efsane 3: “BDD sıradan 'kendine güvensizlik'tir”

Kanıt: BDD fonksiyonel bozulma ve yüksek intihar riski ile birlikte görülür (girişim %24–28, popülasyondan 45 kat yüksek); klinik durum olarak değerlendirilir.

Efsane 4: “SSRI depresyon dozunda BDD'de etkilidir”

Kanıt: OKB benzeri — yüksek doz gerekir; yanıt 8–12 hafta.

Efsane 5: “Muscle dysmorphia kadın bozukluğu değildir, erkeklerde de olmaz, sadece fitness motivasyonudur”

Kanıt: muscle dysmorphia erkeklerde yaygındır; anabolik steroid kullanımı, kompulsif egzersiz, sosyal izolasyon ve depresyon ile eşlik eder; DSM-5-TR'de niteleyici.

Efsane 6: “Plastik cerrahtan ardışık prosedür aramak normaldir”

Kanıt: ardışık prosedürler BDD'nin bir belirtisidir; cerrah BDD taraması yapmalı ve psikiyatriye yönlendirmelidir.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B21 Body dysmorphic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG31. 2005, 2019 surveillance.
4. Phillips K.A. The Broken Mirror: Understanding and Treating Body Dysmorphic Disorder. Oxford Univ Press; 2005.
5. Wilhelm S., Phillips K.A., Steketee G. Cognitive-Behavioral Therapy for Body Dysmorphic Disorder: A Treatment Manual. Guilford Press; 2013.
6. Buhlmann U. et al. Updates on the prevalence of body dysmorphic disorder: a population-based survey. Psychiatry Res 2010;178(1):171–175.
7. Crerand C.E., Menard W., Phillips K.A. Surgical and minimally invasive cosmetic procedures among persons with body dysmorphic disorder. Plast Reconstr Surg 2010;126(2):504–510.
8. Feusner J.D., Townsend J., Bystritsky A., Bookheimer S. Visual information processing of faces in body dysmorphic disorder. Arch Gen Psychiatry 2007;64(12):1417–1425.