ICD-116B80	ANOREKSİYA NERVOZA Anorexia Nervosa
ICD-10F50.0	Anoreksia nervosa
DSM-5-TRF50.0x	Anoreksiya Nervoza

1. Tanım ve nozoloji

Anoreksiya Nervoza (ICD-11: 6B80; DSM-5-TR: F50.0x) — gıda alımının kısıtlanması sonucu belirgin düşük vücut ağırlığı, kilo almaktan yoğun korku ve beden imajının bozulması ile karakterize ağır bir yeme bozukluğudur. Mortalite en yüksek psikiyatrik bozukluklar arasındadır.

2. Tarihçe

• Morton R. (1689) — ilk klinik tanım.
• Lasègue C. (1873) ve Gull W. (1874) — “anorexia hysterica” ve “sinir anoreksiyası”.
• DSM-III (1980) — resmi tanı.
• DSM-5 (2013) — amenore kriteri kaldırılmıştır (erkeklerde ve premenarşal dönemde tanı mümkün).

3. Epidemiyoloji

• Yaşam boyu yaygınlık: Kadınlarda %0,9–4, erkeklerde %0,3 (Smink F.R. derlemeleri).
• Cinsiyet: kadınlarda 10:1; ancak erkek hastalarda tanı sıklıkla atlanır.
• Başlangıç: ergenlik (14–18 yaş); ikinci pik orta yaşta.
• Mortalite: ömür boyu %5–6; yarısı tıbbi (kaşeksi, kalp), yarısı intihar (Arcelus J. et al. Arch Gen Psychiatry 2011 meta-analiz).
• Komorbidite: MDD, OKB, anksiyete, BPD.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Kalıtım %50–60 (Bulik C.M. derlemeleri).
• Nörobiyolojik — bilişsel esneklik azalması, ödül devresi disregülasyonu, açlığa atipik yanıt.
• Sosyo-kültürel faktörler — incelik ideali; sosyal medya etkisi.
• Kişilik — mükemmeliyetçilik, kaygı, aile öyküsünde yeme bozukluğu.

5. Klinik özellikler

• Gıda kısıtlaması — kalori, gıda türleri.
• Vücut ağırlığının önemli derecede düşük olması (BMI < 18,5 yetişkinlerde; çocuklarda BMI persentili).
• Kilo alımına karşı yoğun korku veya bunu önlemeye yönelik sürekli davranış.
• Beden imajının bozulması — “kendimi şişman hissediyorum” zayıfken dahi.
• Alt tipler:
  • Restriktif tip — yalnızca gıda kısıtlaması.
  • Tıkınırcasına yeme/arınma tipi — kusma, laksatif, egzersiz.
• Tıbbi komplikasyonlar — bradikardi, hipotansiyon, hipotermi, elektrolit dengesizliği, osteoporoz, amenore, lanugo, kardiyak aritmi, ölüm.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Yiyecek alımının kısıtlanması sonucu önemli düşük kilo (BMI < 18,5 yetişkinlerde; çocuklarda yaşa uygun normdan düşük).

B. Kilo alımına karşı yoğun korku veya buna yönelik sürekli davranış, kilo düşük olsa bile.

C. Beden imajının bozulması veya mevcut kilonun ciddiyetini tanımama.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR — şiddeti BMI temelli (hafif BMI ≥ 17, orta 16–16,99, şiddetli 15–15,99, ekstrem < 15).
• ICD-11 — farklı bir şiddet ölçeği: 6B80.0 belirgin düşük beden ağırlığı (erişkinde BMI 18,5–14,0; çocukta yaşa göre BMI 5.–0,3. persentil), 6B80.1 tehlikeli düzeyde düşük beden ağırlığı (BMI < 14,0), 6B80.2 normal ağırlıkla iyileşme dönemi — tanı tam ve kalıcı iyileşmeye kadar korunur. ICD-11’de ayrı bir “atipik anoreksiya nervoza” kategorisi yoktur (terim DSM-5-TR’nin OSFED’ine aittir): normal BMI’li tablo 6B80.2’dir, ölçütler karşılanmıyorsa 6B8Y diğer belirlenmiş beslenme veya yeme bozuklukları.
• NICE NG69 (Yeme bozuklukları, 2017, güncelleme) — tanı ve tedavi algoritmaları.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme.
2. EDE-Q (Eating Disorder Examination Questionnaire) veya EDE — altın standart.
3. Tıbbi muayene — BMI, vital bulgular, elektrolitler, EKG, kemik dansitometrisi.
4. Laboratuvar: tam kan, elektrolitler (özellikle K, P, Mg), karaciğer, böbrek, glukoz, tiroid.
5. Komorbidite (MDD, OKB, anksiyete).
6. Refeeding sendromu riski değerlendirmesi (özellikle BMI < 13 ya da minimal yiyecek alımı uzun süre).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• EDE-Q, EDE.
• Vital bulgular, BMI, kilo geçmişi.
• Laboratuvar: tam kan, elektrolitler, karaciğer, böbrek, tiroid, FSH/LH, prolaktin, vitamin D, B12, demir.
• EKG — bradikardi, QTc.
• DEXA — osteoporoz.
• C-SSRS intihar riski.

8. Tedavi

8.1 Genel Prensipler (NICE NG69 · APA 2023)

1. Tıbbi stabilizasyon kritik: elektrolitler, refeeding sendromu profilaksisi (fosfor, magnezyum, tiamin), kardiyak monitorizasyon.
2. Hospitalizasyon endikasyonu: BMI < 13, bradikardi < 40, hipokalemi, ortostatik değişiklikler, intihar riski, ayakta tedavide başarısızlık.
3. Psikoterapi birinci sıra:
   • FBT — Family-Based Treatment (Maudsley Model, Lock J., Le Grange D.) — çocuk ve ergenlerde altın standart; 20 seans 3 fazda.
   • CBT-E — Enhanced Cognitive Behavioral Therapy (Fairburn C.G.) — yetişkinlerde birinci basamak; 40 seans 20 hafta.
   • MANTRA, SSCM yetişkin alternatifleri.
4. Farmakoterapi AN için spesifik etkili ilaç yoktur — antidepresan ve antipsikotik komorbidite için; olanzapin düşük dozda (2,5–10 mg) bazı hastalarda kilo alımına yardımcı olabilir (Attia E. et al. Am J Psychiatry 2019), ancak temel müdahale değildir.
5. Nutrisyon — grupla veya bireysel nütrisyonist; refeeding sendromu profilaksisi — başlangıç enerjisi düşük başlanır, fosfor monitorizasyonu.
6. Tedavi süresi uzun (1–2 yıl veya daha fazla).

8.2 Kaynağa özgü detaylandırmalar

• NICE NG69 (2017) — çocuk ve ergenlerde FBT; yetişkinlerde CBT-E.
• APA 2023 Practice Guideline for the Treatment of Patients with Eating Disorders, 4th ed.
• AED (Academy for Eating Disorders) — refeeding sendromu medical care standartları.
• NICE — antidepresan rutin olarak önerilmez AN için.

Tedavi metodolojileri

1. Aile Temelli Tedavi / Maudsley Modeli (FBT — Family-Based Treatment) — Lock (Lock J.), Le Grange (Le Grange D.) — 3 aşamalı 20 seans: (1) kilonun geri kazanılması — aile besin alımını kontrol eder; (2) yeme kontrolünün ergene kademeli olarak geri verilmesi; (3) ergen-spesifik konular. Kanıt: Lock J. et al. Arch Gen Psychiatry 2010 RKÇ.
2. Güçlendirilmiş Bilişsel-Davranışçı Terapi (CBT-E — Enhanced Cognitive Behavioral Therapy) — Fairburn (Fairburn C.G.) — Transdiyagnostik (AN, BN, BED birlikte) yaklaşım; 40 seans 20 hafta; merkezde beden ve kilo hakkında aşırı değer. cbte.co.
3. Maudsley Yetişkinlerde Sinir Anoreksiyası Tedavisi (MANTRA — Maudsley Anorexia Nervosa Treatment for Adults) — Schmidt (Schmidt U.) — Yetişkinler için manualize edilmiş; sosyal-mükemmeliyetçi özelliklere odak.
4. Uzman Destekleyici Klinik Yönetim (SSCM — Specialist Supportive Clinical Management) — Klinik denetim ve psikoeğitim temelli.
5. Yeme Bozukluğu İnceleme Soru Formu (EDE-Q — Eating Disorder Examination Questionnaire) — 28 madde; başlangıç göstergeleri ve izlem.
6. Refeeding Protokolu (Maudsley, AED) — Başlangıç 20 kkal/kg/gün; fosfor, magnezyum, potasyum takviyeleri; tiamin; günlük elektrolit izlemi.

9. Prognoz

• %50 remisyon, %30 kalıntı semptomlar, %20 kronik gidiş.
• Mortalite yüksek (%5–6).
• Erken müdahale (özellikle ergenlikte FBT) prognozu anlamlı şekilde iyileştirir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Anoreksiya ‘imaj’ bozukluğudur, ciddi tıbbi durum değildir”

Kanıt: Arcelus 2011 meta-analiz — AN yaşam boyu mortalite %5–6; psikiyatrik bozukluklar arasında en yüksek

Efsane 2: “Hasta iradi olarak yiyebilir — sadece talep etmek gerekir”

Kanıt: AN nörobiyolojik ve psikolojik kompleks bir bozukluktur; “iradeli olarak yememe” açıklaması yanlış ve zararlıdır.

Efsane 3: “Antidepresan AN'da temel tedavidir”

Kanıt: NICE NG69 — AN için antidepresan rutin olarak önerilmez; komorbid MDD için kullanılabilir (kilo alımından sonra daha etkili).

Efsane 4: “AN yalnızca ergen kızlarda olur”

Kanıt: AN erkeklerde de mevcuttur (~%10); orta yaşta da gelişebilir; az tespit edilme yaygındır.

Efsane 5: “Kilo geri kazanımından sonra sorun çözülür”

Kanıt: Kilo geri kazanımı önemli bir adımdır, ancak bilişsel-davranışsal bileşen müdahalesiz nüks yüksektir; psikoterapi kritiktir.

Efsane 6: “Refeeding hızlı olmalıdır”

Kanıt: hızlı refeeding sendromuna (hipofosfatemi, kardiyak yetmezlik) yol açabilir; kademeli yaklaşım ve elektrolit izlemi kritik.

Efsane 7: “Hasta mükemmeliyetçi ve yüksek performanslıdır — bu özellik korunmalıdır”

Kanıt: mükemmeliyetçilik AN'ın sürdürücü faktörlerindendir; terapi bu özelliğe yönelir.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B80 Anoreksiya nervoza. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. Eating disorders: recognition and treatment. 2017, 2020 update.
4. APA. Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders, 4th ed. 2023.
5. Lock J., Le Grange D., Agras W.S. et al. Randomized clinical trial comparing family-based treatment with adolescent-focused individual therapy for adolescents with anorexia nervosa. Arch Gen Psychiatry 2010;67(10):1025–1032.
6. Fairburn C.G. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford Press; 2008.
7. Arcelus J., Mitchell A.J., Wales J., Nielsen S. Mortality rates in patients with anorexia nervosa and other eating disorders: a meta-analysis. Arch Gen Psychiatry 2011;68(7):724–731.
8. Attia E. et al. Olanzapine versus placebo in adult outpatients with anorexia nervosa. Am J Psychiatry 2019;176(6):449–456.
9. Smink F.R., van Hoeken D., Hoek H.W. Epidemiology of eating disorders. Curr Psychiatry Rep 2012;14(4):406–414.
10. Lock J., Le Grange D. Treatment Manual for Anorexia Nervosa: A Family-Based Approach. 2nd ed. New York: Guilford Press, 2013.
11. Schmidt U., Treasure J. Anorexia nervosa: valued and visible. A cognitive-interpersonal maintenance model. Br J Clin Psychol 2006;45(3):343–366.
12. Bulik C.M., Sullivan P.F., Tozzi F. et al. Prevalence, heritability, and prospective risk factors for anorexia nervosa. Arch Gen Psychiatry 2006;63(3):305–312.