ICD-116B22	OLFAKTÖR REFERANS BOZUKLUĞU (ORS) Olfactory reference disorder
ICD-10F45.8	Somatoform bozukluklar, diğer
DSM-5-TRF42.8	Başka Türlü Belirlenmiş Obsesif-Kompulsif ve İlişkili Bozukluk (Koku Referans Sendromu)

1. Tanım ve nozoloji

Patolojik Vücut Kokusu Bozukluğu (ORS) (ICD-11: 6B22 Olfaktör Referans Bozukluğu; DSM-5-TR: F42.8 Other Specified Obsessive-Compulsive and Related Disorder) — hastanın vücudundan gerçek olmayan veya aşırı değerlendirilmiş kötü koku yayıldığına dair obsesif inançla karakterize bozukluktur. Hasta başkalarının onu eleştirdiğini veya utandırdığını düşünür, kompulsif yıkanma, deodorant kullanımı, sosyal kaçınma davranışı gösterir.

2. Tarihçe

• Pryse-Phillips W. (1971) — “olfactory reference syndrome” terimi.
• DSM-IV — ayrı kategori yoktu (Sanrısal bozukluk somatik alt tip olarak).
• DSM-5 (2013) — OKB spektrumu karşılıklı bozukluk olarak belirtilmiş; ancak ayrı kod atanmamıştır.
• ICD-11 (2019) — ilk defa resmi tanı kategorisi olarak (6B22).

3. Epidemiyoloji

• Yaygınlık: Kesin epidemiyolojik veri sınırlı; klinik ve vaka raporlarına göre nadir, ancak yetersiz tanı konmakta (Phillips K.A., Menard W. Gen Hosp Psychiatry 2011).
• Başlangıç: erken yetişkinlik (ortalama 20–25 yaş).
• Cinsiyet: yaklaşık eşit.
• Komorbidite: MDD, sosyal anksiyete, OKB, BDD, yüksek intihar riski (intihar düşüncesi ~%68, girişim ~%32 — Phillips K.A., Menard W. Gen Hosp Psychiatry 2011, n=20).

4. Etiyoloji ve patogenez

• Genetik ve nörobiyolojik örtüşme OKB ve BDD ile.
• İçgörü değişkendir — bazen sanrı düzeyinde.
• Sosyo-kültürel faktörler — vücut kokusu hakkında sosyal stigma.

5. Klinik özellikler

• Beden kokusu (ağız, ayak, koltuk altı, genital, genel vücut) veya nefes kokusu hakkında obsesif meşguliyet.
• Başkalarının tepkisini “yanlış okuma” (referans düşünceler) — öksürme, burnu kaşıma, pencere açma “koku sonucu” olarak yorumlanır.
• Kompulsif davranışlar — sık sık yıkanma, kıyafet değiştirme, deodorant, parfüm, ağız temizliği, sakız çiğneme, sıkı diş fırçalama.
• Sosyal kaçınma — iş ve okuldan kaçınma, sosyal izolasyon.
• Telafi edici davranışlar — başkalarından mesafe tutma.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri (ICD-11)

A. Hastanın vücudundan kötü koku yayıldığı veya nefeste kötü koku olduğu hakkında sürekli uğraşı — başkaları için ya görünmez ya da küçük.

B. Hasta obsesyona yanıt olarak tekrarlayan davranışlar (yıkanma, koku maskeleme, deri kontrolü) veya zihinsel eylemler (kendini başkalarıyla karşılaştırma) gerçekleştirir.

C. Meşguliyet belirgin sıkıntıya veya işlevsel bozulmaya yol açar

D. Madde veya tıbbi durum (gerçek halitoz, hiperhidroz, trimetilaminüri, koku maddesinin metabolik hastalıkları) dışlaması.

İçgörü niteleyicisi: iyi / orta — zayıf / yok-sanrı düzeyinde.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• ICD-11 — ayrı kategori olarak resmileştirildi.
• DSM-5-TR — “Other specified obsessive-compulsive and related disorder” içinde.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme.
2. Tıbbi ve otorinolaringolojik muayene — gerçek halitoz, sinüzit, hiperhidroz, mide-bağırsak hastalıkları dışlaması.
3. Trimetilaminüri (TMAU) — idrarda trimetilamin testi (nadir genetik metabolik hastalık, “balık kokusu sendromu”).
4. İçgörü düzeyi değerlendirmesi.
5. Komorbidite ve intihar riski (yüksek!).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• Tıbbi muayene — diş hekimliği, KBB, mide-bağırsak.
• TMAU testi (idrar trimetilamin).
• Ölçek — spesifik değil; Y-BOCS uyarlanmış kullanım.
• C-SSRS (yüksek intihar riski).

8. Tedavi

1. BDT — OKB/BDD'ye uygun yaklaşım; maruz bırakma (koku kontrol davranışının durdurulması, sosyal duruma dönüş), bilişsel yeniden yapılandırma.
2. SSRI yüksek dozda — OKB'ye benzer.
3. Augmentasyon — atipik antipsikotik (sanrı düzeyinde içgörü).
4. Sosyal rehabilitasyon.
5. İntihar riski izlenmesi.

Tedavi metodolojileri

1. BDT (OKB/BDD'ye uyarlanmış) — Maruziyet + ritüellerin önlenmesi + kognitif yeniden yapılandırma.
2. SSRI Yüksek Doz — OKB'ye benzer; 8–12 hafta.

9. Prognoz

Kanıt temeli sınırlıdır. SSRI + BDT ile iyileşme; intihar riski izlenir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Hasta gerçekten kötü kokabilir - önce tıbbi inceleme olmadan psikiyatrik tanı konulamaz”

Kanıt: doğru — tıbbi nedenler (halitoz, hiperhidroz, TMAU) mutlaka dışlanmalıdır; ancak tıbbi neden yoksa ve obsesif uğraşı devam ediyorsa, klinik durum koku referans bozukluğudur.

Efsane 2: “Sık sık yıkanma ve deodorant kullanımı sorunu çözer”

Kanıt: kompulsif davranışlar kısa süreli rahatlama sağlar, ancak bozukluğu güçlendirir; cilt irritasyonu, sosyal bozulma artar.

Efsane 3: “Hasta basit öz-değer problemi yaşar”

Kanıt: klinik bozukluktur; intihar riski yüksektir (intihar düşüncesi ~%68, girişim ~%32); tıbbi müdahale gereklidir.

Efsane 4: “Yalnızca antipsikotik etkilidir, çünkü sanrıdır”

Kanıt: insight değişkendir; SSRI yüksek doz + BDT birinci sıra; antipsikotik augmentasyonu yalnızca sanrı düzeyinde.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B22 Olfactory reference disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Phillips K.A., Menard W. Olfactory reference syndrome: demographic and clinical features of imagined body odor. Gen Hosp Psychiatry 2011;33(4):398–406.
4. Pryse-Phillips W. An olfactory reference syndrome. Acta Psychiatr Scand 1971;47(4):484–509.