ICD-116C20	BEDENSEL ENDİŞE BOZUKLUĞU Bodily distress disorder
ICD-10F45.0	Somatizasyon bozukluğu
DSM-5-TRF45.1	Bedensel Belirti Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

ICD-11: 6C20 Bodily Distress Disorder; DSM-5-TR: F45.1 Somatic Symptom Disorder — somatik yakınmaların (ağrı, yorgunluk, gastrointestinal veya kardiyopulmoner semptomlar) aşırı odak, kaygı ve davranış müdahalesi yarattığı, işlevsel bozulma ile seyreden psikiyatrik bozukluktur. Klinik tanı Semptomların “açıklanamaması” temelinde değil, sürekli meşguliyet ve sıkıntı temelinde konur (DSM-5-TR güncellemesinin temel değişikliği).

2. Tarihçe

• Briquet P. (1859) — “histeri” çok sayıda somatik semptomla.
• DSM-III (1980) — “Somatoform Disorders” grubu.
• DSM-5 (2013) — Temel değişiklik: “tıbben açıklanamayan semptomlar” gerekliliği kaldırıldı; somatik semptomun gerçek olup olmaması kriter değil — hastanın tepkisi tanısal odaktadır.
• ICD-11 (2019) — “Bodily Distress Disorder” — bedensel sıkıntı üzerine Avrupa modeline dayanan (Fink P., Schröder A.).

3. Epidemiyoloji

• Birinci basamakta %5–15.
• Cinsiyet: kadınlarda 2–3 kat yüksek.
• Komorbidite: MDD, anksiyete, panik, faktisyöz, gerçek tıbbi hastalıklar.
• Yüksek tıbbi hizmet kullanımı ve maliyetler.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Biyopsikososyal model — biyolojik hassasiyet + bilişsel-duygusal emosyonel bileşenler + sosyal pekiştirme.
• Travma ve çocukluk hastalıkları öyküsü.
• Bilişsel — beden duyumlarına felaketleştirme ve hipervigilans.

5. Klinik özellikler

• Sürekli somatik belirtiler (ağrı, yorgunluk, gastrointestinal, kardiyopulmoner).
• Aşağıdakilerden ≥ 1:
  • Semptomların şiddeti hakkında aşırı ve sürekli düşünce;
  • Sağlıkla ilgili yüksek kaygı;
  • Semptomlara aşırı zaman ve enerji harcanması.
• Süre ≥ 6 ay.
• Fonksiyonel bozulma.
• “Doctor shopping”, tekrar kontrol, kaçınma davranışı.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Bir veya daha fazla somatik semptom — hastada sıkıntıya veya işlevsel bozulmaya neden olur.

B. Aşağıdakilerden ≥ 1:

1. Semptomların şiddeti hakkında aşırı düşünce;
2. Sağlıkla ilgili yüksek kaygı;
3. Semptomlara aşırı zaman/enerji.

C. Süreklilik ≥ 6 ay.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR — “with predominant pain” ve şiddet niteleyicileri.
• ICD-11 — “Bodily Distress Disorder” — Avrupa “bodily distress syndrome” (Fink P.) konseptine yakın; şiddet (hafif, orta, ağır).
• Alman S3 Guideline (Funktionelle Körperbeschwerden, 2018) — biyopsikososyal yaklaşım.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme.
2. PHQ-15 (somatik semptom ölçeği), SSS-8.
3. Tıbbi değerlendirme — somatik hastalık dışlanması (ancak aşırı testten kaçınma)
4. Komorbidite (MDD, anksiyete, faktisyöz, gerçek hastalıklar).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• PHQ-15, SSS-8, Whiteley Index (örtüşme).
• Tek seferlik kapsamlı tıbbi muayene; sonra tekrar minimum.
• Komorbidite ölçekleri.

8. Tedavi

1. Biyopsikososyal yaklaşım ve “stepped care” — birinci basamak sağlık hizmeti hekimi merkez, psikiyatrist/psikolog adjunkt.
2. Tek hekim modeli (single physician approach) — tüm şikayetler o hekim aracılığıyla yönetilir.
3. BDT — bilişsel yeniden yapılandırma, beden duyumlarının felaketleştirilmesinin azaltılması, davranışsal aktivasyon. Kanıt: van Dessel N. Cochrane 2014 (CD011142).
4. SSRI — komorbid MDB/anksiyete; ağrı dominant olduğunda duloksetin, amitriptilin.
5. Yapılandırılmış sınırlı kontrol — hastaya bir kez kapsamlı kontrol, ardından sınırlı “reassurance”.
6. Mindfulness, fiziksel aktivite, mesleki rehabilitasyon.

Kaynağa özgü belirlemeler

• Alman S3 Guideline — birinci basamak sağlık hizmeti düzeyinde entegre bakım.
• NICE — somatik semptom bozukluğu için ayrı kılavuz yok; genel ilkeler.

Tedavi metodolojileri

1. BDT Somatik Semptom için — Bilişsel yeniden yapılandırma + davranış müdahalesi (kaçınma azaltma, maruz bırakma). van Dessel N. Cochrane 2014 (CD011142).
2. Tek Hekim Modeli — Yapılandırılmış ziyaret; sınırlı sayıda kontrol; tutarlı açıklama.
3. PHQ-15, SSS-8 — Somatik yakınma ölçekleri.
4. Basamaklı Bakım (Stepped Care) — Birinci basamak düzeyinde BDT-temelli kısa müdahale; sonra uzmanlaşmış hizmet.

9. Prognoz

• BDT ve multidisipliner yaklaşımla anlamlı iyileşme; kronik seyir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Hasta semptomları ‘uydurur’”

Kanıt: Semptomlar hasta için gerçektir; somatik bozukluk klinik bir durumdur, simülasyon değildir.

Efsane 2: “Tıbbi incelemeden sonra ‘hiçbir şey yok’ denmesi hastayı rahatlatır”

Kanıt: negatif güvence kısa süreli; uzun süreli kaygıyı sürdürür. Yapılandırılmış açıklama ve biyopsikososyal model üstündür.

Efsane 3: “Yalnızca tıbbi araştırma uzun sürerse tanı ortaya çıkar”

Kanıt: tekrarlayan kontrol somatik odak ve maliyetleri artırır; tek seferlik kapsamlı değerlendirme, ardından sınırlı.

Efsane 4: “Somatik semptom bozukluğu yalnızca 'akıl hastalığı'dır”

Kanıt: biyopsikososyal bozukluktur; biyolojik bileşenler (duyarlılık, bağırsak-beyin ekseni) gerçektir.

Efsane 5: “Antidepresan somatik semptom bozukluğunun ‘tedavisidir’”

Kanıt: SSRI komorbid semptomlar için; BDT birinci basamak.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6C20 Bodily distress disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Kleinstäuber M. et al. Pharmacological interventions for somatoform disorders in adults. Cochrane Database Syst Rev 2014;(11):CD010628.
4. Henningsen P. et al. Management of somatic symptom disorder. Dialogues Clin Neurosci 2018;20(1):23–31.
5. Schaefert R. et al. Non-specific, functional, and somatoform bodily complaints. Dtsch Arztebl Int 2012;109(47):803–813.
6. van Dessel N., den Boeft M., van der Wouden J.C. et al. Non-pharmacological interventions for somatoform disorders and medically unexplained physical symptoms (MUPS) in adults. Cochrane Database Syst Rev 2014;(11):CD011142.