ICD-116C91	TOPLUM KARŞITI DAVRANIM BOZUKLUĞU Conduct-dissocial disorder
ICD-10F91	Davranım bozuklukları
DSM-5-TRF91.1	Davranım Bozukluğu, Çocuklukta başlayan tür

1. Tanım ve nozoloji

Davranış Bozukluğu (ICD-11: 6C91 Conduct-Dissocial Disorder; DSM-5-TR: F91.1 Conduct Disorder) — başkalarının haklarına veya yaşa uygun sosyal normlara sürekli ve tekrarlayan müdahale paterni. Tipik olarak çocukluk/ergenlikte başlar; yetişkinlikte ASPD'ye dönüşebilir.

2. Tarihçe

• DSM-III (1980) — resmi tanı.
• DSM-5 (2013) — “limited prosocial emotions” niteleyicisi (psikopatik özelliklerin çocukluk belirteci).
• NICE CG158 (2017) — çocuk ve ergen antisosyal davranışı.

3. Epidemiyoloji

• Yaygınlık: 12 aylık yaygınlık %2–10, medyan %4; erkeklerde kızlardan daha yüksek (DSM-5-TR).
• Cinsiyet: erkeklerde 3 kat yüksek.
• Başlangıç — çocukluk (10 yaşa kadar, kötü prognoz) veya ergenlik (10+ yaş, iyi prognoz).
• Komorbidite: DEHB %50, ODD, MDD, anksiyete, madde kullanımı, öğrenme bozuklukları.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Kalıtım %40–60.
• Nörobiyolojik — amigdala, prefrontal disregülasyonu, düşük sempatik arousal.
• Çevre — çocukluk travması, katı ebeveyn tutumu, aile işlev bozukluğu, akran.
• Prenatal — tütün, alkol.

5. Klinik özellikler

DSM-5-TR 15 semptom 4 kategoride (≥ 3 semptom 12 ay)

• Agresyon — insanlara/hayvana tehdit, saldırı, silah kullanımı, fiziksel şiddet, cinsel şiddet.
• Nesne hasarı: kasten yangın çıkarma, başka eşyaların zarar görmesi.
• Aldatma/hırsızlık: Eve girme, yalan, hırsızlık.
• Ciddi kural ihlali: Geç gelme, evden kaçma, okula gitmeme (truancy).

“Limited prosocial emotions” niteleyicisi (psikopatik özellikler)

• Empati veya pişmanlık yokluğu;
• Performans hakkında yetersizlik;
• Afektif küntlük (duygusuzluk);
• Yüzeysel affekt.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

DSM-5-TR kriterleri (15'ten ≥ 3 semptom 12 ay; en az 1 semptom son 6 ay). Şiddet: hafif, orta, ağır.

Başlangıç: çocukluk tipi (≥ 1 semptom 10 yaşa kadar), ergenlik tipi.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR — “limited prosocial emotions” niteleyicisi.
• ICD-11 — “Conduct-Dissocial Disorder”; çocuk, ergen, yetişkin paternlerine göre.
• NICE CG158 — çocuk ve ergenlerde tanı ve müdahale.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme + ebeveyn, öğretmen.
2. Yapılandırılmış görüşme (K-SADS).
3. CBCL (Child Behavior Checklist), TRF (Teacher Report Form).
4. ICU (Inventory of Callous-Unemotional Traits) — psikopatik özellikler için.
5. Komorbidite (DEHB, MDD, madde, öğrenme).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• CBCL, TRF, ICU.
• Komorbidite taraması.
• Zekâ ve akademik değerlendirme.

8. Tedavi

8.1 Genel Prensipler (NICE CG158 · AACAP)

1. Ebeveyn eğitimi (parent training programs) birinci basamak 3–11 yaş için:
   • Incredible Years (Webster-Stratton);
   • PCIT (Parent-Child Interaction Therapy);
   • Triple P.
2. Ergenler için:
   • MST — Multisystemic Therapy (Henggeler S.W.) — aile, akran, okul, toplumu kapsayan;
   • FFT — Functional Family Therapy;
   • MTFC — Multidimensional Treatment Foster Care.
3. Komorbid DEHB — stimülan (saldırganlığı da azaltır).
4. Antipsikotik (risperidon) — şiddetli agresyonda off-label, dikkatle; FDA onayı yok (çocuk agresyonu için spesifik).
5. “Scared Straight” ve benzeri programlar kontrendikedir — Cochrane (Petrosino A. 2013) — bu programlar antisosyal davranışı artırır.
6. Boot camp tipi “tough love” programları — kanıt yok, zararlıdır.

8.2 Kaynağa özgü detaylandırmalar

• NICE CG158 (2017).
• AACAP Practice Parameter (Steiner H. 2007).
• Cochrane (Petrosino 2013) — Scared Straight kontrprodüktiftir.

Tedavi metodolojileri

1. “Incredible Years” programı — Webster-Stratton — 3–8 yaşlı çocukların ebeveynleri için grup programı; 14–22 seans.
2. Ebeveyn-Çocuk Etkileşim Terapisi (PCIT — Parent-Child Interaction Therapy) — 4–7 yaş; ÇYE + EYE.
3. Çok Sistemli Terapi (MST — Multisystemic Therapy) — Ergenler için ev temelli multisistem müdahalesi; kanıt temeli ağır davranış bozukluğu için güçlü.
4. İşlevsel Aile Terapisi (FFT — Functional Family Therapy) — Aile temelli, 8–30 seans.
5. Çok Boyutlu Tedavi Koruyucu Bakımı (MTFC — Multidimensional Treatment Foster Care) — Yapılandırılmış koruyucu aile programı; ağır vakada.

9. Prognoz

• Çocukluk tipi ve psikopatik özelliklerle — yetişkinlikte ASPD ~%40–50 riski.
• Gençlik tipi iyi prognoz.
• Erken ebeveyn eğitimi ve multisistem müdahalesi sonuçları anlamlı şekilde iyileştirir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Sert ceza/disiplin en etkili müdahaledir”

Kanıt: katı ceza antisosyal davranışı pekiştirir; pozitif aile eğitimi kanıtlanmıştır.

Efsane 2: “‘Scared Straight’ programları gençleri ‘düzeltir’”

Kanıt: Petrosino A. Cochrane 2013 — Scared Straight antisosyal davranışı artırır (OR 1,68; %95 GA 1,20–2,36); kontrendike; medyada bazen “etkili” olarak sunulur, ancak meta-analiz olumsuz.

Efsane 3: “Davranış bozukluğu mutlaka ASPD'ye dönüşür”

Kanıt: ~%50 vakanın ergenlik tipi remisyona girer; çocukluk tipi ve psikopatik özelliklerle kötü prognoz.

Efsane 4: “Stimülan agresyonu artırır”

Kanıt: komorbid DEHB'de stimülan saldırganlığı azaltır; davranış ve yan etki izlemiyle kullanılır.

Efsane 5: “Boot camp veya askeri ortam ağır CD'yi iyileştirir”

Kanıt: kanıt yok; bazı araştırmalarda tersine etkinlik.

Efsane 6: “Antipsikotik standart birinci sıra”

Kanıt: ebeveyn eğitimi ve psikososyal yaklaşımlar birinci sıra; risperidon ağır refrakter durumda off-label.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6C91 Conduct-dissocial disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG158. Antisocial behaviour and conduct disorders in children and young people: recognition and management. 2017.
4. Steiner H., Remsing L. AACAP Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Conduct Disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2007;46(1):126–141.
5. Petrosino A. et al. “Scared Straight” and other juvenile awareness programs for preventing juvenile delinquency. Cochrane Database Syst Rev 2013;(4):CD002796.
6. Henggeler S.W. Multisystemic Therapy. Guilford Press; 1998.
7. Sanders M.R. Development, evaluation, and multinational dissemination of the Triple P-Positive Parenting Program. Annu Rev Clin Psychol 2012;8:345–379.