Hipokondriyazis (Hypochondriasis)

ICD-10F45.2	Hipokondriak bozukluk
DSM-5-TRF45.21	Hastalık Kaygısı Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Hipokondriyazis (ICD-11: 6B23 Hypochondriasis; DSM-5-TR: F45.21 Illness Anxiety Disorder — yeni adı, somatik semptom bozukluğundan ayrılarak) — ciddi tıbbi hastalığı var veya gelişiyor şeklinde sürekli meşguliyet ve kaygı. Hasta tekrarlayan tıbbi kontroller (klinik başvuru, internette “Dr. Google” araması, arkadaşlardan tavsiye) veya tersine tıbbi kaçınma davranışı gösterir.

DSM-5 (2013)'te hipokondri tanısı iki yeni kategoriye bölünmüştür:

• Somatik semptom bozukluğu (F45.1) — somatik şikâyetler mevcuttur;
• Illness Anxiety Disorder (F45.21) — somatik semptomlar minimal veya yok, anksiyete baskın.

ICD-11 (2019) — hipokondriyazis OKB spektrumu içine dâhil edilmiştir (somatoform bozukluklardan ayrılarak) — bu kavramsal geçiş kanıt temelini yansıtır (OKB'ye benzer nörobiyoloji ve tedavi yanıtı).

2. Tarihçe

• Yunan tıbbı — “hypochondrium” (kaburga altı) — antik humoral teori.
• DSM-III (1980) — somatoform bozukluklar kategorisinde.
• DSM-5 (2013) — hastalık anksiyetesi bozukluğu ve somatik semptom bozukluğu ayrımı.
• ICD-11 (2019) — OKB spektrumu kategorisine geçiş.

3. Epidemiyoloji

• Yaşam boyu yaygınlık: %1–6 (Bleichhardt G., Hiller W. Br J Health Psychol 2007).
• Birinci basamak hastalarında: ~%3–10.
• Cinsiyet: yaklaşık eşit.
• Başlangıç: erken-orta yetişkinlik.
• Komorbidite: MDD, YAB, OKB, panik bozukluk.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Genetik örtüşme OKB ve anksiyete bozuklukları ile.
• Çocukluk travması veya tıbbi hastalıklar ile deneyim.
• Bilişsel — beden duyumlarının felaketleştirilmesi; seçici dikkat; “tıbbi bilgi arayışı” (cyberchondria).
• Modelleme — ailede hastalığa yüksek duyarlılık.

5. Klinik özellikler

• Ciddi hastalığın (kanser, kalp krizi, çeşitli kronik hastalıklar) gelişmesinden korku.
• Normal beden duyumlarının (kalp atışı, baş ağrısı, bağırsak gurultusu) ciddi hastalık belirteci olarak yorumlanması.
• Davranış modelleri (iki kutuplu):
  • Bakım arayan (care-seeking) — tekrarlayan tıbbi muayene, çok sayıda doktora başvuru (doktor değiştirme), internet araması (cyberchondria), beden muayeneleri.
  • Care-avoiding — tıbbi muayenelerden kaçınma (kötü haber duyma korkusu), hastane, tıbbi cihazlardan kaçınma.
• Tıbbi güvence kısa süreli rahatlık verir, sonra kaygı geri döner.
• İşlevsel bozulma — işten kalma, sosyal izolasyon.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Ciddi hastalığı var veya gelişiyor meşguliyet.

B. Somatik semptomlar minimal veya yok; mevcutsa, meşguliyet şiddetine uygun olmayan.

C. Sağlıkla ilgili yüksek kaygı.

D. Hasta aşırı sağlık davranışı sergiler (kontrol) veya uygunsuz kaçınma gösterir.

E. Devam ≥ 6 ay (DSM-5-TR); hastalığın tipik içeriği zamanla değişebilir.

F. Başka bir psikiyatrik bozukluk (MDD, panik, YAB, OKB, BDD, somatik sanrı) ile daha iyi açıklanmaz.

6.2 Kaynaklar arasındaki farklar

• DSM-5-TR — Illness Anxiety Disorder (F45.21); bakım arayan (care-seeking) ve bakımdan kaçınan (care-avoiding) alt tipleri.
• ICD-11 — OKB spektrum kategorisinde (6B23); klasik somatoform yerinden farklı yeni yer.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme.
2. Tıbbi değerlendirme — gerçek hastalığın dışlanması (ancak aşırı testten kaçınılmalıdır)
3. Ölçek — Whiteley Index, SHAI (Short Health Anxiety Inventory)
4. Komorbidite taraması.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• Whiteley Index (14 madde), SHAI.
• Tıbbi inceleme — bir kez tam, sonra tekrarlanmaz.
• PHQ-9, GAD-7 komorbidite.

8. Tedavi

1. BDT birinci basamak — bilişsel yeniden yapılandırma (felaketleştirme), beden kontrolü ve güvence arayışının önlenmesi (maruziyet + ritüel önleme), dikkat eğitimi. Etki: Cooper K. ve ark. Behav Cogn Psychother 2017 meta-analiz.
2. SSRI — orta-ağır vakada veya komorbid depresyon/YAB.
3. Tek hekim modeli (single physician) — hasta yalnızca bir birinci basamak hekimiyle çalışır; çoklu muayeneden ve “doctor shopping”den kaçınma.
4. Güvence sınırı — doktor kaygı yanıtında aşırı kanıt sunmaz; kısa, tutarlı mesaj.
5. Mindfulness-temelli yaklaşım adjuvan.

8.1 Tedavi metodolojileri

1. Hipokondriyazis için BDT — Salkovskis P., Warwick H — Bilişsel model — beden duyumlarının “felaketleştirilmesi” merkezde. Müdahale: psikoeğitim, alternatif açıklamaların araştırılması, beden kontrolü ve güvence arayışının davranış deneyleri, maruz bırakma. 12–16 seans.
2. Whiteley İndeksi (Whiteley Index) — 14 maddelik hastalık kaygısı ölçeği — altın standart tarama.
3. Kısa Sağlık Anksiyetesi Envanteri (SHAI — Short Health Anxiety Inventory) — Salkovskis — 18 madde; klinik ve popülasyon araştırmaları.
4. Tek Hekim Modeli (single physician approach) — Hasta yalnızca bir doktorla çalışır; tüm şikâyetler o doktor aracılığıyla yönetilir; çoklu tetkik ve çelişkili görüşlerin önüne geçilir.

8.2 Kaynaklar arasındaki farklar

• Cooper K. et al. Behav Cogn Psychother 2017 meta-analiz — BDT anlamlı etki; orta etki büyüklüğü.
• Greeven A. ve ark. Am J Psychiatry 2007 RKÇ — BDT ve paroksetin her ikisi de plasebodan üstün.

9. Prognoz

• BDT veya SSRI ile çoğu hastada anlamlı iyileşme.
• Kronikleşme tedavisiz; sürekli tıbbi kaynak kullanımı.

10. Mitler ve yanlış anlamalar

Mit 1: “Hasta ‘uydurma’ hastalık gösterir, oyun oynar”

Kanıt: hipokondri klinik psikiyatrik bozukluktur; hastanın kaygısı gerçektir; “oyun” veya simülasyon değildir. Yapay bozukluktan (6D50) ayrılır.

Mit 2: “Tıbbi inceleme ne kadar çok yapılırsa hasta o kadar rahatlar”

Kanıt: tekrarlayan kontrol kısa süreli rahatlama verir, sonra kaygı geri döner; “kontrol bağımlılığı” gelişir. Tek hekim modeli ve kontrol sınırlaması önerilir.

Mit 3: “Güvence (‘sen sağlıklısın’) tedavi aracıdır”

Kanıt: tekrarlayan güvence arayışı durumu güçlendirir — hasta kanıt aramaya devam eder. Yapılandırılmış hekim yanıtı: tek seferlik değerlendirme, ardından kısa standart mesaj.

Mit 4: “İnternet araması hastanın kendi kendine eğitimine yardımcı olur”

Kanıt: “cyberchondria” — internet araması kaygıyı güçlendirir, felaketleştirmeyi artırır; sınırlama veya yapılandırma önerilir.

Mit 5: “Hipokondri yalnızca yaşlı hastalarda görülür”

Kanıt: başlangıç erken-orta yetişkinlikte; yaş aralığı geniş.

Mit 6: “Sadece antidepresan etkilidir, terapi yardımcı değildir”

Kanıt: Greeven 2007 — BDT ve paroksetin her ikisi de plasebodan üstün; BDT birinci sıra (uzun vadeli etki SSRI'ya kıyasla).

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B23 Hypochondriasis. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Cooper K. et al. Cognitive behaviour therapy for health anxiety: a systematic review and meta-analysis. Behav Cogn Psychother 2017;45(2):110–123.
4. Greeven A. et al. Cognitive behavior therapy and paroxetine in the treatment of hypochondriasis: a randomized controlled trial. Am J Psychiatry 2007;164(1):91–99.
5. Salkovskis P.M., Rimes K.A., Warwick H.M. The Health Anxiety Inventory: development and validation of scales for the measurement of health anxiety and hypochondriasis. Psychol Med 2002;32(5):843–853.
6. Bleichhardt G., Hiller W. Hypochondriasis and health anxiety in the German population. Br J Health Psychol 2007;12(Pt 4):511–523.