ICD-116D70	DELİRYUM Delirium
ICD-10F05	Deliryum, alkol ve diğer psikoaktif maddelere bağlı olmayan
DSM-5-TRF05	Deliryum

1. Tanım ve nozoloji

Delirium (ICD-11: 6D70; DSM-5-TR: F05) — akut, dalgalı dikkat ve bilinç bozukluğu, kognitif defisit (bellek, oryantasyon, dil, görsel-uzamsal) ve algı bozuklukları (illüzyon, halüsinasyonlar) ile karakterize nöropsikiyatrik sendrom. Tipik bir tıbbi nedene (enfeksiyon, ilaç, metabolik, nörolojik) yanıt olarak gelişir.

Tıbbi acil durumdur — hastaneye yatırılmış yaşlı hastalarda mortalite %25–33.

2. Tarihçe

• Hipokrat “phrenitis” — deliryumun klasik tanımı.
• Lipowski Z.J. (1980-90'lar) — modern kavramsallaştırma.
• CAM (Confusion Assessment Method, Inouye S.K. 1990) — altın standart tarama.

3. Epidemiyoloji

• Hastaneye yatırılmış yaşlılarda yaygınlık %15–30; YBÜ'de %50–80; cerrahi sonrası %15–50.
• Komorbidite: demans (demans zemininde gelişen deliryum), enfeksiyon, polifarmasi.
• Mortalite ve morbidite yüksek; uzun süreli bilişsel düşüş riski.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Çok sayıda faktör:
  • Enfeksiyonlar — sepsis, pnömoni, İYE;
  • İlaç — antikolinerjik, opioid, benzodiazepin, steroidler;
  • Madde kesilmesi (alkol, benzodiazepin);
  • Metabolik — elektrolit, glukoz, amonyak, üremi;
  • Hipoksi, hipoperfüzyon;
  • Nörolojik — nöbet, inme, beyin tümörü, ensefalit;
  • Ağrı, konstipasyon, idrar tutulması
  • Çevre — duyusal yoksunluk, uyku bozukluğu (özellikle YBÜ).

5. Klinik özellikler

Üç motorik alt tip

• Hiperaktif — ajitasyon, halüsinasyon — tanıyı kolaylaştırır.
• Hipoaktif — sedasyon, geri çekilme — tanısı sıklıkla konulamaz, depresyona benzer;
• Karışık — dalgalanma.

Klinik belirtiler

• Akut başlangıç (saatler-günler) ve dalgalanma.
• Dikkat bozukluğu.
• Bilişsel defisitler — bellek, oryantasyon (zaman, yer, kişi).
• Algı bozuklukları — vizüel halüsinasyonlar tipik.
• Uyku-uyanıklık siklusunun bozulması.
• Sundowning — akşam saatlerinde kötüleşme.

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Dikkat bozukluğu (yönlendirme, sürdürme, kaydırma) ve bilinç bozukluğu.

B. Bozulma kısa sürede (saatler-günler) gelişir; ilk göstergelerden değişir; gün içinde dalgalanma.

C. Ek kognitif bozulma (bellek, oryantasyon, dil, görsel-uzamsal, algı).

D. Demans veya başka bir nörokognitif bozuklukla tam olarak açıklanamaz.

E. Kanıt — öykü, muayene, laboratuvar gösterir ki bozukluk doğrudan tıbbi durum, madde intoksikasyonu/kesilmesi veya çoklu etiyoloji sonucudur.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR / ICD-11 — aynı.
• NICE CG103 — Deliryum: önleme, tanı, yönetim (2010, 2019 güncellemesi).

6.3 Tanı algoritması

1. CAM (Confusion Assessment Method) — altın standart tarama.
2. CAM-ICU — yoğun bakım için.
3. Tıbbi neden arayışı: tam kan, elektrolitler (Na, K, Ca, Mg, P), glukoz, karaciğer, böbrek, TSH, B12, troponin, EKG, idrar analizi ve kültürü, kan kültürü, akciğer grafisi, beyin MR/BT, EEG (nöbet şüphesi), lomber ponksiyon (ensefalit/meninjit).
4. İlaç listesinin gözden geçirilmesi — antikolinerjik, opioid, benzodiazepin (Beers Kriterleri).
5. Toksikoloji.
6. Komorbid demans değerlendirmesi (ilk belirtiler).

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• CAM, CAM-ICU.
• MMSE veya MoCA (başlangıç göstergeleri bilişsel işlev).
• Yukarıdaki tıbbi panelden.
• EEG — non-konvülsif status istisnası.

8. Tedavi

8.1 Genel Prensipler (NICE CG103)

1. Etiyolojik tedavi birinci öncelik — enfeksiyon, metabolik, ilaç, hastaneye yatış bağlamının düzeltilmesi.
2. Çevre modifikasyonu — duyusal (gözlük, işitme cihazı), gündüz ışığı, gece karanlığı, sessiz ortam, yakınların yanında olması.
3. Yatak bakımı — hidrasyon, beslenme, idrar ve defekasyon, hareket.
4. Antipsikotik (haloperidol 0,25–2 mg, ketiapin, risperidon) — yalnızca şiddetli ajitasyon veya hastanın kendisine/başkasına tehlike oluşturması durumunda, kısa süreli, düşük doz. NICE CG103 — antipsikotik rutin olarak önerilmez; kanıt temeli sınırlıdır (Burry L. Cochrane 2018).
5. Benzodiazepin — yalnızca alkol veya benzodiazepin kesilme deliryumunda; diğer durumlarda kontrendikedir (deliryumu güçlendirir).
6. Profilaksi — ABCDEF bundle ICU'da (Awakening, Breathing, Coordination, Delirium monitoring, Early mobility, Family).

8.2 Kaynağa özgü detaylandırmalar

• NICE CG103 — etyolojik ve çevresel yaklaşım birinci basamak; antipsikotik sınırlı.
• SCCM PADIS Guidelines (YBÜ için, 2018).
• Burry L. Cochrane 2018 — antipsikotik deliryum süresini veya mortaliteyi azaltmaz.

Tedavi metodolojileri

1. Konfüzyon Değerlendirme Metodu (CAM — Confusion Assessment Method) — Inouye (Inouye S.K.) — 4 temel özellik: akut başlangıç/dalgalanma + dikkat eksikliği + dağınık düşünce veya bilinç değişikliği.
2. CAM-ICU — Yoğun bakım için adapte edilmiş; ventilatördeki hastalarda.
3. ABCDEF Paketi (Bundle — SCCM) — Uyanma, Solunum denemesi, Koordinasyon, Deliryum izlemi, Erken mobilizasyon, Aile katılımı.
4. Hastane Yaşlı Hayat Programı (HELP — Hospital Elder Life Program) — Inouye (Inouye S.K.) — Çok bileşenli deliryum profilaksisi programı; kanıt temeli güçlü.

9. Prognoz

• Hospital mortalitesi %25–33.
• Sağ kalanlarda — işlevsel düşüş, uzun süreli bilişsel bozulma, demans riski artmış.
• Erken etiyolojik müdahale prognozu iyileştirir.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “Deliryum ‘yaşlı insan için normaldir’”

Kanıt: deliryum klinik acil durumdur, mortalite yüksek; aktif müdahale gerektirir.

Efsane 2: “Antipsikotik deliryum tedavisidir”

Kanıt: NICE CG103, Burry Cochrane 2018 — antipsikotik deliryum süresini, mortaliteyi azaltmaz; yalnızca şiddetli ajitasyon için.

Efsane 3: “Benzodiazepin yaşlı ajite hasta için güvenlidir”

Kanıt: benzodiazepin deliryumu güçlendirir; yalnızca alkol/bz yoksunluğu durumunda.

Efsane 4: “Hipoaktif deliryum ‘iyidir’, müdahale gerektirmez”

Kanıt: hipoaktif deliryum daha kötü mortalite ile ilişkili; az tespit edilme sorunu.

Efsane 5: “Hastanın uyuması deliryum için en iyisidir”

Kanıt: Gündüz aktivite, yakınların yanında olması, duyusal stimülasyon önerilir; HELP programı kanıtlı.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6D70 Delirium. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG103. Delirium: prevention, diagnosis and management. 2010, 2019 update.
4. Inouye S.K. ve ark. Clarifying confusion: the confusion assessment method. Ann Intern Med 1990;113(12):941–948.
5. Burry L. et al. Antipsychotics for treatment of delirium in hospitalised non-ICU patients. Cochrane Database Syst Rev 2018;(6):CD005594.
6. Devlin J.W. et al. SCCM PADIS Guidelines. Crit Care Med 2018;46(9):e825–e873.